Он-Толь - Монголын топ сайтын нэг
Он-Толь -д тавтай морил
 
Үндсэн цэс
Үндсэн нүүр
Монгол клип
Сүүлд нийтэлсэн 100
Их үзсэн
Топ үнэлгээтэй

Хошин шог
Их үзсэн
Топ үнэлгээтэй

Монгол дуу сонсох
Сүүлд нийтэлсэн 100
Их сонссон
Топ үнэлгээтэй

Монгол зургийн цомог
Их үзсэн зургууд
Бичсэн сэтгэгдлүүд

Мэдлэг
Бичлэг бичих
Сүүлд нийтэлсэн 100
Их уншсан бичлэг
Топ үнэлгээтэй

Монгол дууны үг
Дууны үг бичих
Сүүлд нийтэлсэн 100
Их уншсан

Уран зохиол
Юм бичих
Сүүлд нийтэлсэн 100
Их уншсан

Тоглоом
Файлын сан
Файл бичих
Их татсан
Топ үнэлгээтэй

Дэлхийн мэдээ
Зочдын дэвтэр
Сэтгэгдэл бичих

Холбоо барих

Толь бичгүүд
Толийн үндсэн нүүр
Англи - Монгол толь
Монгол - Англи толь
Солонгос-Монгол толь
Япон - Монгол толь
Орос - Монгол толь
Герман - Монгол толь
Үг нэмж бичих
Үг ба өгүүлбэр бичих
Үг асуух

Юм нийтлэх & хийх
Мэдлэг нийтлэх
Өгүүллэг, шүлэг бичих
Монгол дууны үг бичих
Сэтгэгдэл бичих

Зургийн цомог
Ангилал:  Охид & Эмэгтэйчүүд
энэ ангилалд орох...

Хайлтын хэсэг

Сайтыг хийгч

Сүлжээнд хэн байна
#9: Зочин
#0: Хэрэглэгч
#30567: Нийт бүртгэл

Таны нэр Зочин.
Бүртгүүлэх.

Хувь заяаны хэлхээ /Т.Бум-Эрдэнэ/

Хуудасны нүүр :  Өгүүллэг (Зохиолчдын) : Бум-Эрдэнэ.Т :

Бичлэг  Хамгийн их үзсэн

Хувь заяаны хэлхээ /Т.Бум-Эрдэнэ/



Цээж өндөр, хүзүү урт, ташаа өргөн энэ хул морь бүрээ хамраа сарталзуулан, өтгөн хар сүүлээ арагш цацруулан, дөрвөн хөлөө сарвайтал хатирана.
Хул морь үзэх нүдний өмнүүр газар хороон жирэлзүүлэх нь үнэн авч хоёр чихээ солбин хааяа нэг толгой хаялахаас өөр хөдөлгөөн үгүй мэт. Харин дөрвөн хөл нь нүдэнд үл үзэгдэм шахуу. Өглөөхөн зассан дэл нь хатираан дунд гүегнэн, хул хонгор элсэн дээр хар халтар могой шургачин явах шиг муригнана.

Онигордуу хүрэн нүдтэй, сартгардуу хамартай, хүрэн улаан царайтай эр эмээл дээрээ хазгайдуухан сууж, тэвхийсэн хав дөрвөлжин цээжийг ханхалзуулж, мухар алдын тэнзэн ташуур даялах төдийгөөр мориныхоо явдлыг тааруулан явна. Морины явдал жаахан ширүүсэхэд амыг нь татахыг бодоход яг энэ дөрвөн туурыг шагалзуулан хатируулж явах нь өөрт нь ихэд тааламжтай байгаа бололтой. Ижил зүсмийн хөтөлгөө хоёр морь нь өөвөгнөтөл цогихийг бодоход энэ хул морь үнэхээр хатирч сайн хүлэг болой.
Баруун ханцуйгаа сугалдаргалж, цамцныхаа энгэрийн товчийг тайлсан тул гурвалжилж унжсан тэр энгэрээр нь хээрийн сэрүүн салхи хэнхдэг цээжийг нь илбэх нь сэтгэлд нэн таатай. Тэрээр эр хонгордуухан гэхдээ бяцхан царгиа дагуулсан хоолойгоор
. . . Хулсан аа ташуур нь байгаасай
Хуруундаа өлгөөд явах юмсандаа . . . хэмээн сүүлийн зургаан жил цээжиндээ хүнгэнүүлсэн дуугаа аялан явна. Тиймээ тэр олон жил энэ нутагтаа ирээгүй. Нутаг орон, ахан дүүс, найз нөхдөө үлдэж хоцорсон яг л тэр хэвээр нь сэтгэлдээ хадаж, хэзээ ч гэсэн эргээд ирэхэд нь яг л хуучин янзаараа байх мэтээр төсөөлдөг нь хол явсан хүний зан. Тэр л зангаар аль тэртээд үлдсэн он жилүүдийг сэтгэлдээ тэр хэвээр нь хадгалж, харах нүдэндээ ч, харанхуй зүүдэндээ ч бодсоор яваа билээ.
Одоо ч гэсэн тэр үеэ бодон инээхдээ инээж, эвгүйцэхдээ эвгүйхэн л яваа энэ ханагар сайхан эрийг Сугар гэнэ.

Сугар эр хүний алдаж онодог тавилангаар сүүлийн хэдэн жилийг хүмүүсийн ярьдгаар аавынд өнгөрөөжээ. Тэр олон хулгаруудын дунд цуутай амьтан яваагүй ч эцэг мэт сайн хүн таарсаны ачаар нэг их хүнээ байчихаагүй яваа нь энэ юм. Анх тэр тийшээ яаж очсоноо мэдэхээс яагаад орчихсоноо мэддэггүй байж дээ.Тэгэхэд Сугар дөнгөж арван найм шүргэж байсан хүүхэд байлаа. Хэдий хүүхэд байсан ч биеэр том тул зоон дээр байхад нь одоохон насанд хүрэх гэж байгаа нэрийдлээр томчуудын жир хориход хувиарласан нь бас л нэгэн бодлын хэлмэгдүүлэлт байлаа. Дөнгөж анх очиход хавтгай дугуй малгай хэлтгий тавьсан, их хүйтэн царайтай эрчүүд хөшилдсөн газар л аваачиж билээ.

Яах учраа олохгүй амьтан айх гайхах зэрэгцэн зогсож байтал нэгэн настайвтар хүний дуу баруун наарны доороос гарч
- Үгүй энэ чинь дэнхийсэн том л юм харагдаад байсан хүүхэд шивдээ. Алив нааш ир гэхэд айдас жихүүдэс хослон зогссон Сугарт тэр хүний дуу төөрч будилсан хүнд амь амьдралын дуу мэт сонсогдсон тул өөрийн эрхгүй тэр дуу гарсан зүгрүү зүглэв. Том биетэй ч гэсэн сэтгэл зүрх нь хүүхдээрээ байсан үедээ зайлуул. Гэтэл нөгөө хүн
- За дүү хүүгийн нэр хэн бэ? Хэдэн настайв дээ? гэхэд
- Ялтан Сугар, арван наймтай гээд ингэж л хариулах ёстой байх гэсэн аятай аажуухан дуугартал хажуугаас нь сахалтай хошуугаа дорвойлгон, онгорхой шүднийхээ зайгаар шүлсээ төө тэнд үсэргэх нэгэн залуу
- Хэдээр орж ирсэн хулгайч вэ чи? гэтэл нөгөө настай хүн яриаг нь тасалж
- За тэр яахав наашаа суу. Олны дунд амаа хамхиж сурнаа гэснээр тэр хэсэг яриа өндөрлөв.
Энэ настай хүнийг Шийрэв гэнэ. Дөч нилээн гарсан энэ эр байгаагүй бол Сугар чухам ямаршуу хүн болох байсан юм бүү мэд. Ийм газар хүн ороод хүн биш болж гарах нь наад захын зүйл. Алдаж эндсэн аврага том биетэй ангаахай шиг амьтанд Шийрэв тааралдана гэдэг том аз гэлтэй. Түүнээс хойш Шийрэв Сугарыг хажуунаасаа салгасангүй. Энэ том биетэй бага ухаантай хүүхэд гар хөлийн үзүүрт зарагдах нь амар. Нөгөө талдаа аавынх гэдэг энэ газар өөрийн гэсэн амьдралын хуультай, өөрийн гэсэн эрэмбэтэй газар. Энд орсон хүн засарч сайжрахаасаа илүү муу юманд улам бүр суралцаж, цаашилна уу л гэхээс наашаа эргэнэ гэж бараг үгүй.
Түмэн зүйлийн ёр шүгэлсэн хүн гэхэд хүн биш улс захаас аван байх тул энэ хүүхдийг аврах сэтгэл Шийрэвт төрсөн хэрэг.

Хэдийгээр орчлонгийн бараан тал нь хэлтийсэн газар ч гэлээ тэрэн дунд нааштай хүн байдаг ажээ. Шийрэв яланд гарсан эхний өдрөөс эхлээд л Сугарыг тоож эхлэв. Тэрээр жаахан эв дүй муутай ч ажилд махруу сэтгэлээсээ зүтгэх аж. Өөр бас нэг авах зүйл нь түүний царайд шорон оронд орчихлоо гэж уруу дорой царайлж сэтгэлээр унахгүй, ялнаас халшрахгүйгээр зүгээр л хийх ёстой ажлаа хийж яваа мэт хэнэггүй, нэг их олон таван үггүй дуугайхан хүүхдээрээ царайлах нь Шийрэвт таалагдсан хэрэг. Түүнээс үүдэж яавал энийг энэ олон хогон дунд нэг их хольчихгүй холуур шиг байлгаж байгаад суллагдах өдрийг нь хүргэдэгсэн билээ гэж бодох болов.

Шийрэв гэж бас л гүдэсхэн нэгэн эр сумын шуудангийн жолооч хийдэг байж. Ажлын хариуцлага алдаж машинаа унагаж хүний амь эрсдүүлж, машин болон улсын хөрөнгө шамшигдуулсан хэрэгтэй нилээд хэдэн жилийн ял авсан нэгэн. Хаа очиж хорих ангийн дарга хурандаа Дэмбэрэл яалт ч үгүй нэг нутгийн хүн таарсан тул бас ч гэж хаа нэг өрөөндөө дуудаж ганц нэг нууцгайхан эргэлт оруулж, бие хаагий нь асуучихдаг, бололцооны ажил дээр хуваарилдаг гэж байгаа. Түүнийг нь луугарууд мэдсэн ч мэдээгүй дүр үзүүлж түүнтэй нэг их орооцолдоод байдаггүй талтай.

Сугарын хувьд ууланд гарч мод хийх нь хорих анги дээр байснаас хамаагүй дээр. Энд ганц ахлагч хуяг харгалзан явдаг болохоор элдэв төрлийн дарамт шахалт багатай, өглөө оройн тоо гээд байх юм байхгүй. Уулнаас буугаад ангид ороход нартай өдөр ч гэсэн бүүдгэр дүнсгэр, хүмүүсийн царай төрх ч баргар, инээж ханиасан хүн бараг үгүй. Хашааны оройгоор эрчилсэн тороор торлосон байх бөгөөд дөрвөн талдаа манааны шовгортой түүн дээр буутай манаа мөнхөд эргэлдэнэ. Ер нь хаанаас нь ч харсан энэ хашаа цаанаа нэг таагүй. Орой өглөөний тоо гэж болох бөгөөд түүн дээр бүх хоригдол гарч явган сууж ахлагч нэрийг нь дуудахад өөрөө овгоо хэлэн босож жагсана. Цуварч уварч явахаас эхлээд Сугарт үйлдэл болгон нь нэг л ёозгүй. Байсхийгээд л Шийрэвээс
- Шийрэв ахаа бид модонд гарах болоогүй юү? гэж асууна. Нэг өдөр Шийрэв Сугарын энд яагаад орсныг мэдэх ч гэсэн өөрөөр нь яриулах санаатай
- Чи ер нь яагаад орчихсон юм бэ? гэтэл Сугар толгойгоо нэг илсэнээ
- Дарьзав ахын буянаар л гэхүү дээ гээд нэг их санаа алдав. Шийрэв тэндээс нь яриаг өлгөж
- За тэр чинь ямар гээчийн буянтай хүн гэхээрээ хүнийг энэ хүртэл явуулчихдаг байна? Ер нь чи нэг өөрийнхөө тухай яриач хө. Одоохондоо бид хоёр хоёулханаа байна. Ах нь цоожтой авдар л гэсэн үг гэлээ.

Сугар энд ирээд нилээн удсаных хаа хамаагүй юм яриад байж болохгүйг гадарлахтайгаа болсон үе. Гэхдээ Шийрэв гэж нүдэнд дулаахан энэ ах нэг харахад аав шиг нь юм шиг эсвэл ойр дотных нь хүн мэт санагдах тул жаахан бодолхийлсэнээ ярьж гарлаа . . .
Сугар ухаан орсон тэр цагаасаа эхлэн ээжтэйгээ л хамт байдаг байлаа. Ээж нь Нургай гэж өндөр улаан хүүхэн дуу шуу багатай нүдэнд дулаахан нэгэн. Биеийн овор том тул хэр баргийн эрчүүд оролдоод байхгүй. Тэгээд ч Сахал Донровын чихэнд эвгүйхэн чимээ хүрвэл хэдий хол байдаг ч гэсэн нэг ирэхээрээ барьж аваад хөнгөлчихөж мэдэх хүн тул тэднийхээр тэр бүр эрчүүд эргээд байхгүй. Ёстой л нөгөө үхсэн буурын толгойноос амьд ат айна гэдэг л болж байгаа нь тэр.
Сахал Донров гэдэг нь түүний төрсөн эцэг. Сугар эцгээ бүүр түүрхэн санана. Нэг л тийм том биетэй, ширвээ сахалтай онигор хүн байсан санагдана. Тэр бол яах аргагүй аав нь мөн. Айлын аав нар дандаа гэртээ байх атал Сугарын аав гэртээ байна гэж үгүй. Хааяа нэг харуй бүрийгээр ирдэгийг л санана. Ирэхээрээ харин хүүгээ тэвэрч баахан үнсэж үлгэн
- Миний хүү ямар том эр болоо вэ? гэж өхөөрдөхийн сацуу
- Аавын хүү сайн эр болноо гээд л баахан чихэр боов гаргаж өгнө. Хүүхэд бүхэн л чихэрт дурладаг атал Сугар харин тийм биш. Харин аавынхаа авчирч өгсөн бор еэвэнд учиргүй дуртай. Бүр дахин дахин ээжээсээ нэхэхийг яана. Ээж нь хэрэндээ ариглан бага багаар өгөх авч нэхсээр байгаад дуусгаж байж санаа амрана.
- Миний хүү аавыгаа ирсэн гэж хүнд хэлж болохгүй шүү л гэнэ Сугар
- За гээд л нусаа татна. Гэвч хөдөөний зон олон хэн хэзээ хэнийд ирэв гэдгийг андахгүй л дээ. Харин Сахал Донровын ирсэн явсаныг хүн бүхэн мэдэх авч эс мэдэгч болон өнгөрцгөөнө. Аав нь ганц хоёр хоног гэрээр байж байгаад л нэг унтаад босоход явчихсан байдаг байлаа.

Хамгийн сүүлд нилээн ухаан орчихсон хойно нь нэг ирээд дахиж ирээгүй юм. Гуравдугаар ангидаа хаврын амралтаар гэртээ байх үед нь хэсгийн төлөөлөгч ах гэрт нь ирээд ээжид нь нэг бичиг өгчихөөд явахад ээж нь хүүгээ тэврэн хэсэг баахан уйлсансан. Сугарт ааваас үлдсэн дурсамж гэвэл нэг л тийм сахал, бор еэвэн, сайн эр болноо гэсэн үг энэ хэд л байлаа. Сайн эр гэдэг үгний учрыг олох гэж их л мэрийдэгсэн. Хэдийгээр сайн эрэгтэй хүнийг хэлдэг юм байна гэж мэдэвч цаанаа нэг чимэгтэй сонсогддог байж. Хөгшчүүл томчуулын амнаас хаа нэг сайн эрийн яриа гарахад ихэд дурлан анхааралтай чагнана. Даана ч ойлгоход бэрх. Гэхдээ гүймэл адуу суумал адуу, хазаар гүйлгэх, зөв буруу гарынх гэхчилэн үгийг сонсоод ямартай ч сайн эр гэдэг адуу малтай ноцолдож явдаг улсыг хэлдэг юм байна гэж халтар мултар ойлгоно. Хожмоо сургуульд орсон хойноо сайн эр гэж манж ноёд болон баячуудын адууг нутаг алгасуулан тууж бусдад өгдөг эрчүүд байж гэж армаг тармаг ойлгосон. Тоорой Баньд, Тогос Чүлтэм, Алтан Чой, Хулгар Нацаг гээд нэр цуутай эрчүүд Алтан Овоон дээр гарч ургах нарыг угтан хийморио сэргээдэг байж гэж сонссон юм.

Сугар эхээс төрөхдөө бойрогшуу хүүхэд байснаа сургуульд орох жилээсээ бараг сараар өссөн гэхэд болно. Сумын төвийн сургуульд суралцах тэрээр зургаа дугаар ангиасаа эхлэн гэрээдээ гүйгээд тогтохоо байв. Ангийнх нь багш гэж нарийхан бор хүүхэн араас нь ирээд аваад явах боловч тусыг эс олно. Хөхөө өвлийн хүйтэнд хориод км газар хээвнэг гүйгээд ирнэ. Ээжийгээ орой малаас орж ирэхэд хэзээний ирчихсэн улаа бутруулан сууж байх.
Тэгэн тэгсээр долдугаар ангид орох жилээ сургуульдаа яваагүй. Тэр жилдээ Сугар үндсэндээ мал дээр гарчих нь тэр. Нөгөө ангийн багш нь ч тэр, сум нэгдлийн дарга ч тэр Сугарыг хичээл сургуульдаа яв гэж шахсангүй ээ.

Сугар бие хаа өсгөлүүн, адуу маланд даана ч нэг эрэмгий болж байв. Хүний өөрийн нийлсэн хэдэн адууг уураглахыг нь уургалж, заримд нь бугуйл шидэж өдөржин элдэж өнжинө. Нутгийн хөгшчүүл хоорондоо
- Үгүй энэ бүрлээч Сахал Донровын улаан хүү лут том болохдогоо
- Яриад юүхэв. Эцгээ л дууриачихгүй бол ч
- Харин ээ харин. Энэ нутаг усны нэр гаргасан сайхан бөх болох ч юм билүү.
- Бөх гэдэг ч юу л бол. Уг нь адуунд жигтэйхэн дуртай шиг. Цаагуураа бас ч гэж эрэмгий шинжтэй.
- Хэлээд юүхэв. Сайхан л хүү. Эцэггүй хүүхдийн толгой том гэж үг бий. Буруу тийшээ л битгий хазайчихаасай билээ гэлцэн шагшин магтахын зэрэгцээ хайрлаж бас хий хэл амнаас харамлана.
Үеийнх нь хүүхдүүд хажууд нь дүү нар нь юм шиг л харагдана. Зунжин шуугилдсан хүүхдүүд жил жилийн намар сургууль соёл гээд явцгаахад Сугар хүү ч гэсэн хүүхэд л юм болохоор сэтгэл нь гэгэлзэн хоосорчих шиг болж хий дэмий л унаж яваа морио байдгаар нь ороолгон адууруугаа давхин оддогсон.

Сугар арван долоо хүрсэн тэр зуныг үл мартана. Тэр жил муу ээж нь Дурдан Данигайг бараадан зуссан жил. Тэднийх Харганатын хөндийд голдуу зусна. Энэ хөндий бол харгана голдуу ургадаг. Холоос харах юм бол бөөн бөөн харгана хэсэг хэсгээр арзайж ургасан, дундуураа нарийхан цэнгэг гол урсана. Үүнийг Харганын гол гэнэ. Зарим газар үүнийг горхи ч гэхээ магадгүй. Яагаад гэвэл их л гүнзгийдээ л хүүхдийн бүсэлхий хүрнэ. Зарим газраар нь том хүн бол харайгаад гарчихмаар. Гэхдээ л энэ гол уснаас энэ нутгийн хүн мал хэдэн арван жилдээ ууж ундаалсаар ирсэн өлзий буянтай нутаг. Голын тохойд хаа газраас ирээд ургачихсан юм гэмээр ганц хайлаас хүн харахад гунигтай юм шиг атлаа энэ голын тохойг би л чимэх ёстой гэсэн шиг мөчрөө сэрийлгэн ихэмсэгээр оршино. Энэ хайлааснаас холгүй Данигайн их бага хоёр гэр буусан харагдана. Тэдний охин Хандсүрэн гэж Сугарын үеийн гялав цалав хийсэн ажилсаг охин тэр гэрийнхээ хамаг ажлыг амжуулна.
Хандаа охин нуруугаар айхтар өндөр биш гэхдээ л нас бие өсөж байгаа бүсгүй хүний хувьд нутгийн залуусын хараанд нэгэнтээ өртөхөөр болсон үе. Өнгөрөн жил аймгийн арван жилийн есдүгээр ангийг дүүргээд зуныхаа амралтаар гэртээ ирэхэд яагаад ч юм бүх юм өөр болсон мэт санагдах болжээ. Хэдийгээр төрж өссөн гэр нь боловч нэг л жижигхэн. Хонь хурганд гүйдэг нас нь ч өнгөрөн шиг. Хааяа нэг нутгийн харцуул гэрээр нь буухдаа гарч орох тоолонд нь шуналтаж шүлэнгтсэн нүдээр хормой хотыг нь сөхчих мэт харц үл салган ширтэх нь нэн төвөгтэй юм шиг боловч бас ч гэж цаагуураа юусан билээ гэж ичингүйрлийн зөн шивнэнэ. Өөрөө ч гэсэн сэтгэлдээ нутаг нугын хэдэн залуусаа ээлж дараалан дүгнэж явах болсон нь сонин. Яг л ийм үед Нургай эгчийнх айлсах сураг гарлаа.

Тэднийхийг айлсах болсонд баярлаж битүүхэн хүлээнэ.
Нэг нартай өглөө нүүдэл ирэхэд Хандсүрэн ээж Должинтойгоо хамт идээ цагаа барин нүүдэл тосон очлоо. Өглөө эртлэн гарсан бяцхан хөсөг бага үдийн алдад ирж байгаа нь энэ.
- За сайн явна уу? Хөсөг бүтэн нүүдэл тавтай юу? гэх ээжийнх нь мэндийн хариуд Нургай
- Сайн. Сайхан зусаж байна уу? гэж хээрийн салхинд аяншсан нүүрээ илж, алчуурынхаа үзүүрээр нүднийхээ аньсагийг арчингаа
- Хүүе энэ чинь Хандаа охин уу даа? Яасан том сайхан хүүхэн болоо вээ. Алив үнсье гэж ээжийнхээ араар зогсох Хандсүрэнд хэлэхэд
- Сайн. Та явж ирэв үү? гээд очин үнсүүлэхэд сэтгэлд нь яагаад ч юм их таатай байж билээ. Гэтэл ээж нь
- Танай улаан хүү яагаа вэ? гэхэд
- Яахав малтайгаа яваа. Үхэр хонь адуу гээд бүгдийг нь л ганцаараа наашлуулж яваа гэхэд
- Ишш! зайлуул харангадаж яваа даа. Цэлгийн цай залгилуулахсан гэж ээж нь дуугарч байгаа сонсогдов. Төд удалгүй Данигай давхин ирж мэнд ус мэдэлцэн хэсэг сууснаа гэр барихад гар бие оролцлоо.

Данигай гэж нахиу хамарласан энэ хүн ажилсаг анхиатайгаараа нутагтаа нэртэй хүн. Тэрээр малын тоо толгойноос хэд гурван юм илүү гарчих сүйхээтэй нэгэн. Тэрэндээ ч тэр үү Дурдан Данигай гэдэг хочтой.

Нургайгийнх энэ жил айл зусах болсонд цаагууруу дуртай байгаа. Дуртай байхаас ч аргагүй. Энэ жил хэдэн нас уях гээд ажил ихтэй энэ үед эднийх айл бууна гэдэг сааль сүүнээс авхуулаад эхнэр охин хоёрт нь нэмэр болно уу л гэхээс нэрмээс болохгүй. Мөн эдний хүү улаан Сугар нас бие нь тэгшрэн бодын хөл гүйцэхтэйгээ болсоныг мэдэж байгаа. Өөрөө хэдэн эмнэг хангалаа дийлэхээ больж байгаа энэ үед эднийх ирнэ гэдэг ёстой л загтнасан газраа маажуулах шиг сайхан санагдах тул ихэд таашааж байгаа нь илт. Тийм ч учраас өөрийн биеэр ирж гэр хороогий нь барилцаж байгаа байдал энэ.

Жин үдийн нар голлож, гэрээ бариад шинэ цай пурр хийхийн хэрд гадаа бог малын дуу гарч Сугар хүү орж ирлээ. Данигай Сугар хүүг том болсон л гэж төсөөлж байснаас ийм том болчихсон гэж бодсонгүй суусан тул Сугарыг хараад амандаа зуусан гаансаа эгээтэй л унагачихсангүй мэлэрч байснаа гэнэт сэхээ авч
- За мал бүрэн, сайн явж ирэв үү? гээд үнсэхдээ “ааваасаа ч том болсон байна шүү” гэж бодож амжлаа.

Цай цүй болон хэсэг амсхийгээд Сугар гарч хот хороогоо барих, зэл гадсаа шаах ажилдаа орлоо.
Хандаа охин бага гэртээ сүү саалиа янзалж гарч орох зуураа Сугарыг хараад зүрх нь саалийнхаа дээлэн дотор багатаж ядан цохилхыг гайхан байж чагнана.
Сугар ч гэсэн юмаа хийх зуураа Хандааг харж нэг л сонин болчих нь тэр. Эднийтэй айл буун буутлаа Хандаагийн тухай бодоогүй гэхэд болно.
Урд нь энэ хоёр бие биенийгээ хаа нэг хардаг байсан. Багадаа бол сумын сургуульд цуг, дотуур байранд ч цуг л байсан. Гэхдээ тэр үе чинь балчир хүүхэд байсан үе юм
чинь. Харин өнөөдөр бие биенээ анх харсан улс шиг л байх болов. Хачин юм шүү. Бие биеэндээ буруу юм хийчихсэн юм шиг л царай царайгаа харж чадахгүй аргалын халуун цог нүүрэн дээр нь авчираад барьчихсан юм шиг ичээд ч байх шиг.
Маргаашнаас нь эхлэн хот айлын амьдрал эгэл жирийнээр үргэлжлэх авч Хандаа охин үс гэзгээ янзлах нь ихсэж, саалийн халтар дээлээ тайлж саалиндаа ч өмсөхөө болив. Сугар ч гэсэн өөртөө анхаарал тавих нь ихсэв. Багадаа халзан голдуу байдаг байснаа ноднингоос эхлэн хальмаг үс тавих болсон. Тэр нь даана ч хаашаа яаж ургаад байгаа нь ойлгогдохгүй. Заримдаа бүр ороо бөөн сүүлтийн сүүл шиг юм болчихно. Чухам ямар хальмаг гоё байдгийг Сугар сайн мэдэхгүй. Гэхдээ л хальмагтай. Голын усанд өөрийгөө харах гэж хичээдэг болов. Өөрийгөө нэг их төсөөлж байгаагүй тул нүүрээ харахаараа өөр ч хүн шиг санагдана. Уг нь бол энэнээс арай өөр баймаар шиг. Юм л бол адуу мал гээд гэрт тогтдоггүй Сугар тэр зун гадагшаа гарах нь хойрогшиж гэр зуур гүү саам гэсэн шиг эргэлдэх болов. Тэр ч байтугай өглөө адуундаа мордохдоо хэн нэг нь өөрийг нь харж байгаа хэмээн төсөөлж хувцас хунараа янзалж, биеэ хүртэл цэхэлж явах агаад адуугаа хураагаад гэрээдээ явахдаа хүртэл яарангуй байдаг болсон нь сонин. Юунаас болоод байгааг тэр өрөө ч бараг үл ойлгоно. Гэхдээ хаяа дэрлэн буусан дурдан Данигайн охин Хандсүрэнгээс болж түүний хэнэггүй гэхэд дэндүү хэнэггүйхэн задгай сэтгэл нь загсаж буй тогооны өрөм шиг захаасаа хумигдсаар байгааг залуу Сугар яахан мэднэ. Хэдийгээр Хандаатай ойр дотно байж ярилцмаар байвч түүнд ойртох шалтаг үл олдох мэт дөлөөд нэг л биш. Гэсэн ч айл хүний амь нэг гэгчээр ажил төрөл нь бараг нэг юм болохоор хоёр залуусын ичингүйрлийн хүлээс бага багаар алдарсаар л байлаа. Нэг өдөр Сугар тэдний бага гэрлүү явах замдаа үсээ илж илж
- Гүүндээ гарах уу? гэсээр бага гэрийн үүдээр шагайв. Юм бодон сүүгээ самарч зогссон Хандаа цочсондоо
- Ээжээ гэж муухай хашгирсанаа гараа цээжин дээрээ тавьж
- Ёо ёо хүн айлгаад хаячих юмаа гэснээр тэр хоёрын яриа хэзээ язааны хоёр шиг эхэлсэнсэн. Данигайн хоёр зэлэнд Нургайгийн ганц хоёр унага чагтлаатай. Ингээд л унага тугал хонь хурга сааль сүү гээд тэдний цугтаа байх шалтаг үл мундана.
Сугарын Хандаад хамгийн ойртох үе нь унага татах үе байлаа. Унагаа удаан татмаар, “өшөө олон гүү уясан болоосой тэгвэл өдөржингөө гүү татаад зогссон ч яахав” гэж бодно. Тэр үед Сугар хэдий дотроо ичингүйрч байх авч Хандааг нилээн сайн харж амжина. Түүний нүүр царай, хацар дээрх хонхорхой, ялимгүй шингэн атлаа уянгалаг хоолой, нүдээ гялтагнуулан цангинатал инээх тэр байтугай тийм нэг ялдамхан үнэр нь хүртэл сайхан. Хажууд нь зогсож байгаад хамраа хавчийтал, хоёр чихээ шуугитал үнэрлэмээр.
Богочтой цавьдар байдсан гүү саалинд дасаагүй бололтой цааш догонцон дальдчихад Сугар
- Хаая гуррый! гэж хашгиран дэлдэж зогсоогоод
- Чи одоо хэдэд орох билээ? гэхэд галтай ширээ тамганд шанаагаа нааж гүүгээ шувтрах зуураа Хандаа нүүрлүүгээ унжих үсээ үлээж
- Арав. Юу гэж?
- Аа зүгээр. Аймгийн төв ч сайхан байхдаа?
- Зүгээр шүү. Аймгийн төв их том. Надад тэр театр нь л гоё санагддаг
- Чи гэрээ их санаж байв уу?
- За яахав дээ. Ноднин эхэндээ гэрээ санадаг л байлаа. Одоо гайгүй дээ.
- Араваа төгсөөд цаашаа хотруу сургууль гээд явж өгөх юм байгаа биз дээ гэхэд Хандаа цавьдар гүүний дороос босонгоо
- Харин л дээ. Яаж ч магад. Сургууль соёл гээд явахаар муу аав ээж хоёрыгоо яах бол гэж боддог юм. Уг нь бол хол явж юм юм л үзмээр гэснээ
- Чи ер нь яагаад сургуулиасаа гарчихсан юм бэ?
- Сайн эр болох гээд гэснээ худлаа худлаа
- Яахав дээ над шиг толгой муутай хүн тэр их номыг сурч чадахгүй юм шиг байна лээ.
- Би танайхыг нүүж ирнэ гэхэд Нургай эгчийг л бодоод байснаас чамайг, тэгээд бүр ийм том болчихсон гэж бодоогүй ээ. Тэгсэн чинь . . .
- Тэгсэн чинь юу гэж?
- Тэгсэн чинь нээг их аймаар том болчихсон байгаам даа
- Тэгээд муухай гэж үү?
- Үгүй л дээ. Тэгэхдээ л аймаар
- Юунаас нь айсан юм би чамайг яагаа ч үгүй л байна шүү дээ
- Чи нээрээ, жоохондоо шал мангар хүүхэд байсан ш дээ
- Яасын?
- Яагаав чи санаж байна уу? Нэг удаа байрны гадаа охидууд тоглож байсан чинь эрэгтэй хүүхдүүд биднийг хөөгөөд цасаар угаахад чи намайг барьж аваад
- Дурдан Данигайн охиныг дутуу угааж болохгүй ээ гээд нүүр амыг минь угаасан. Угаасан ч гэж дээ хатуу цасаар ураад сарлаад хаячихсанаа чи санаж байна уу?
- Аа тийм. Тэгэхэд байрны багш биднийг оройжингоо сандал өргүүлж зогсоож билээ. Тэгэхэд чинь цасаар угааж байна л гэж бодсоноос ямар урж байна гэж бодсон биш
- Хнг! тийм муухай гэх мэтчилэн бага насаа дурсан ярилцсанаас хойш тэр хоёрын бишүүрхээ арилж, юухан хээхэн хийсэн ч цугтаа байх болов.
Бүстэй хүүхэдтэй хүн хүүгээ аль болох аятайхан айлын ааш зан сайтай охинтой учраасай гэж боддогийн адил Нургай дотроо ганц хүүгээ Данигайн охинтой оровч гаравч хамт байгаад ихэд талтай байх авч гаднаа болохоор
- Хүүхдүүд яахав тоглож наадаж л байдаг. Миний муу улаан хүү нэг л их бие хаанаас цаашгүй, эрдэм номгүй амьтаныг хэн тоогоо аждээ гэж суух.
Харин бүсгүй хүүхэдтэй хүн охин үрээ юуханаас ч харамнан болох болохгүй юманд энгэр бүчээ задгайлчихвий хэмээн болгоомжилох авч Сугараас нэг их тэгсэнгүй. Данигай дотроо “Донровын энэ улаан хүү сайхан л хүү. Цэрэг цураг гэж нэг юм бий. Эцэг нь гэж жаахан бүтэл муутайхан хүн байсан. Хүүхэд ямар байх нь эцэг эхээс их хамаардаг. Уг нь хот үргээж нохой шуугиулсан юмнуудад охиноо бузарлуулчихгүй юмсан” гэж алс хэтийн юм хааяа хааяахан бодогдоно.
Энэ зуны зуншлага нар хур тэгшрээд хачин сайхан болж байлаа. Данигай хэдэн насны морьд уячихсан. Гар хөлийнхөө үзүүрт Сугарыг зарсан шиг байсан үе.
Сумын залуус хөндийгөөр нэг давхилдан наадмаар барилдах юм ярьцгааж наадмын чимээг улам бүр ойртуулна. Нэг өдөр гүү сааж байсан Хандаа унага татаж зогссон Сугарт
- Чи энэ жил барилдах юм байгаа биздээ?
- Хн! мэдэхгүй. Би ер нь барилдаж байгаагүй л дээ
- За ийм том залуу байж. Энэ муусайнуудаас юунаас нь айдаг юм. Энэ жил барилдаад ёстой нураагаад өгөөрэй за юу.
- Тэгвэл юу гэж?
- Тэгвэл үү? Тэгвэл би чамтай найзлана гээд нүдээ анивчуулан инээмсэглээд амандаа орсон туг үсийг хуруугаараа гогдон чихнийхээ араар хийхэд түүний хаш цагаан шүд, хацар дээрх хонхорхой ямар их зохисоныг Сугар сая л харсан мэт мэлмэрнэ. Ингэж зогсохдоо тэр энэ дүр төрхийг их удаан хугацааны турш сэтгэлдээ дүрсэлэн бодож мөрөөдөх юм гэж ерөөсөө бодоогүй. Энэ харц, энэ инээд нь ургаж зогссон ургаа хадыг урсгал усан зөөлөн илбэхийн адил учралт зүрхний хайрын гялбаа гялсхийх нь тэр. Гэхдээ үүнийг хайр гэж Сугар одоохондоо яахан мэдэх билээ.
Тэр зуны наадам сонин ихтэй наадам болов. Сахал Донровын улаан хүүг хазайлгах аавын хүү олдохгүй нь бололтой. Хэдийгээр Сугар барилдаан мэдэхгүй ч төрөлхийн том бие, бяр тэнхээ, айхыг мэдэхгүй хэнэггүйхэн зогсох түүнийг хэртэй аавын хүү аваад хаячихаж чадахгүй байсым. Сугар өөрөө ч гэсэн гайхаж байлаа. Дэвж шавж, гуя хасаа балбаж, сүрийг үзүүлчихээд хүрээд ирэхээр нь аяыг нь олж байгаад л татчихаар уначихаад байхаар гайхалгүй яахав. Наадамчидын дундаас Сугарыг хазайсан газар нь хайрын харцаар түшин дэмнэж байгааг хувь заяанаас бусад нь мэдээгүй байж болох юм.
Наадамчин олон энэ жилийн наадам сонин сайхан болж байгааг ам булаалдан ярилцана. Тэд Сугарыг харж
- Бяр ч гэж байнаа
- Харин тийм. Жаахан л барилдаан сурчихвал ч . . . Одоохондоо арай л биш байна
- Даана ч сайхан амьтан юм даа
- Үгүй ээ мөн сайхан барилдаж байна шүү гэхэд
- Хөөрхий минь барилдахгүй байна. Үнэндээ бол чадахгүй байна. Биеийн том, бярын ихээр л үлдээд байна зайлуул.
- Пунцаг заан ч гаргаахгүй болов уу
- Хээцэс! тэр хөгшин одоо яаж чадах вэ дээ
- Хн! Барилдах болохоос ямар мөргөлдөх биш дээ
- Хөгшин бөхийн дархан мэх гэж нэг юм бий хө. Тэгэхээр заан энэ жилдээ нэг юм торгоох байгаа түүнээс энэ залуучууд энэ хүүг барахгүйнээ. Сэрвүү барихаар дугтарчихаад, лавхан барихаар мушигчихаад байна. Яг л адуу мушгиж байгаа юм шиг. Гэтэл нэгэн өвгөн
- За яахав. Нэг нутаг усны залуучууд хэн нь ч түрүүлсэн яахав. Гол нь энэ нутгаас бас нэг сайхан хүү гарч ирж байгаа нь чухал гэж дуулдав.
Яах аргагүй л Пунцаг заантай Сугар үзүүр түрүүнд үлдчихэв. Сумын заан Пунцаг гэж бахим дөрвөлжин биетэй, мухар шанага шиг амьтан. Гэхдээ дөлгөөн харцтай, зөөлөн дуутай нэгэн. Сугар наадамд үзүүрлэх нь битгий хэл баридаж ч байсан биш. Гагцхүү Хандаад хэлэх үгтэй гэдгээ л мэдэж байлаа.
Пунцаг заан аргагүй л туршлага заан том улаан ат сөөглөж байгаа юм шиг л гар хөлийн үзүүрээр хөтөлж гүйж байгаад л сөхрүүлчихэв. Яг яагаад уначихсанаа Сугар мэдэж байгаа ч юм алга. Пунцаг заан түүнд тахим яаж өгөхийг зааж өгөөд
- Сайхан хүү, сайхан хүү гэж үглэн магнайг нь үнэрлэчихээд майраг майраг гээд төв асарлуу яваад өгөв. Тахим өгч сураагүй Сугарт, заан тахим өгөхийг зааж өгөх нь нэн хөгжилтэй. Наадамчид яахаа мэдэхгүй зогсоо түүнд
- Араас нь яв, араас нь яв гэж шаагилдав.
Дугуй булантай цай, дээлийн өнгөөр байлуулсан Сугар ээждээ хам хум үнсүүлчихээд Хандааг эрэн чавхадлаа. Тэгж явахад нь хүмүүс хараад ч байх шиг зовлонтой. Хандаагаа хайгаад ийш тийшээ гүйгээд олсонгүй. “ Өө хаашаа алга болчихдог байнаа. Намайг л үзэх юм яриад байсан байж” гэж бодон буцахдаа хамгийн захын асрын хажуугаар гартал майхны цаадтай Хандаагийн шарга морь өөр нэг буурал морьтой ханьсан толгой хаялан ялаархан зогсохыг хараад “за ашгүй энд байгаа юм байна” гэж нэг их юм бодолгүй дөхтөл цаахан талд хоёр хүн дундаа хуушуур тавьчихсан хөхрөлдөн сууж байхыг хараад хөл нь хүндрээд явчихав. Тэнд Хандаа, нөгөө нь түүний ангийн хүү цоохор Дорж хоёр ажээ.
Хандааг өөрийг нь л харж байх ёстой мэтээр төсөөлж явсан тэрээр түүнийг ийнхүү шал өөр тийш харан, шал өөр хүнтэй инээж хөхрөн суугааг хараад дотор нь бачууран эргэн алхлаа. “Сайн барилдвал яана яана гээд байлаа даа” гэж бодон уур нь ч хүрэх шиг. Хүний сэтгэл гэдэг хайрлаа ч үгүй байж хардаж эхлэх нь хачин.
Цоохор Доржийг Сугар тийм сайн мэдэхгүй. Осолдохгүй л бага байхад нь их сайн сурлагатай гэж багш захиралгүй л магтдаг байсныг санана. “Сургууль соёлтой улсууд цаагуураа өөр байдаг байлгүй” гэж гомдох гоморхохын завсар явна.
Оройхон хэрд Чимгээ гэж ангийнхаа нэг шар охинтой хамт инээж хөхөрсөн Хандаа асарт ирж Сугарт баяр хүргэсэн ч түүнийг бүр шоолж тавлах мэт санагдах тул Сугар нэг их дуугарсангүй. “Энэ чинь юу болчиховоо” гэж бодсон Хандаа
- За мундаг сумын начин минь яасан? гэж Чимгээгийн дэргэд ихэд нүүрэмгий нь аргагүй өөриймсөж асуусан нь Сугарт харин ч бүр айлгүйтэж байгаа мэт сонсогдож
- Яах юу байхав дээ унаж л орхилоо гээд ёозгүй царайлахад
- За тэр яахав дээ. Пунцаг заан чинь том бөх хүн. Харин ч чи сайн барилдсан шүү. Үзүүрлэнэ гэдэг чинь тийм муугүй сайн бөхийн шинж гэж хүмүүс ярьж байна гэтэл
“Хэн тэгж байна? Цаад цоохор чинь тэгж байна уу?” гэх гэснээ Чимгээг байгаа тул амаа хамхин
- Хн! . . . гээд таг
Наадамчин олон ярих юмтай гэр гэрийн зүг хөдөлцгөөлөө. Харин тэр хоёрын хувьд хачин сайхан эхэлсэн наадам хэг ёг хийсэн байдалтай өндөрлөв. Сугарын цээжинд түрүүнээс хойш нэг муу хариугүй жижигхэн эрээн могой орчихоод эрчлэн муригнах шиг болоод гарч өгөхгүй зовооно. Хандааг харах болгонд, бараг дуугарах болгонд тэр могой ямар нэгэн юм хүрсэн юм аятай ширэвчихийг яана. Гэрийнхээ зүг явж байхдаа Хандаа “энэ Сугар юу болчихвоо Пунцаг заанд уначихсандаа ингэж уурладаг юм байхдаа. Гайгүй юм шиг байсан чинь бас их шартай нөхөр байх нээ” гэж санан түүний хойноос морио шавхран ойртож ирсэнээ
- Чи жаахан хүлээ л дээ миний морь явж өгөхгүй чамайг гүйцэхгүй байхад гэсэнд
- Наад шарга морь чинь хэний ч юм дээ буурал морьтой ижилсчихээд хоргодоод байгаа биз гэж түрүүнээс хойш бөглөрөөд байсныгаа хэлээд тавьчихлаа. Тэгэнгүүт тэрээр Сугарын цээжинд юу ороод хуйрагнаад байгааг сая л ойлгож өөрийг нь өөр бусдаас харамлаж байгаад баярлах ч шиг бас гомдох ч шиг болон түүнийг гүйцэн очиж бүр цулбуурдан зогсоогоод
- Өө Сугараа чи буруу ойлгосон байнаа. Манай ангийн Дорж Чимгээ хоёр чинь хоорондоо үерхдэг байхгүй юу даа. Тэгээд надаар Чимгээг дуудуулчихаад тэнд хүлээгээд сууж байсан байхгүй юу гээд
- Чи чинь юугий нь ч ойлгоогүй байж хардаад байгаа юм уу даа гээд ханцуйнаас нь татаж жижигхэн бор гараараа паривгар том гарыг нь атгалаа. Яагаад ч юм энэ мөчид Хандаагийн унаж явсан шарга морь хөл нь хөнгөрсөн мэт Сугарын хээр морьтой хөл нийлүүлэн сэмбэлзтэл алхлав.
Хувь заяаны эрхээр дасалцсан сэтгэлээ бие биендээ нээх эвээ олохгүй явсан хоёрт энэ бяцхан тунирхалт ихэд дэм болсон ч байж болох юм. Сугарын дотор муригнаад байсан эрээн могой аажуухан гулсаад хаа нэгтээ яваад өгчих шиг дотор нь онгойчихов. Сугар жаахан зовонгүйгээр Хандааг хартал Хандаа түүнийг уяран нялхарсан харцаар харж байснаа тэр нүдэнд бяцхан гэрэл гялтагнаж шоолонгуй болж ирсэнээ
- Тэнэг гэж эгдүүтэй ч юм шиг хэлсэнээ морио давиран ухасхийхэд хэд хоног гэдэс татсан шарга морь ухасхийлээ. Сая л ойлгосон мэт Сугар араас нь
- Юу гэнээ чи гээд мориныхоо хондлойд ташуур буулгаж төд удалгүй гүйцэн ирж, том тас шувуу нэгэн бүжин дээр буучих мэт Хандааг тэврэн авлаа. Тэрүүхэн хооронд Сугар өөрийн хийж байгаа үйлдлээ ойлгосонгүй. Чухам ойлгох ч завдал болсонгүй Хандаагаа үнсчихэв. Түрүүний эрчлээд байсан могойн оронд хачин тансаг цэцэг дэлбээгээ алгуурхан нээх шиг сайхан. Хандаа
- Хүн харчихна шүү дээ гэсэн хэдий ч түүнд эсэргүүцэх тэнхэл байсангүй . . .
Үүнээс хойш хоёр залуу улам бүр дотносон нялхарч оров ч, гарав ч цугтаа. Тэр намар тэр хоёр дэндүү богинохон байсан юм. Цаг зав л гарвал хоёр залуу зөвхөн өөрсөдөд нь л зориулсан мэт саглайн ургах хайлаасныхаа доор очиж сууна. Навч нь хүртэл зүрхэн хэлбэртэй энэ мод тэр хоёрт нэг л нөмөр нөөлөгтэй дулаахан, дотнохон. Магадгүй тэр хайлаас мань хоёрын хайр сэтгэлийн хамгийн нандин нууцыг хадгалагч болон энэ хөндийг чимэглэн ургаж байсан ч байж болох юм. Тэрэндээ ч тэрүү тэд уг модыг өөрдсийн юм шиг л өмчирхөнө. Түүнийхээ сүүдэрт сууж элдвийг ярилцах нь олонтоо. Аргал дээр суусан чогчого, эхээ олохгүй сандчин давхих унага, чөдөртэйгээ догонцох морь гээд юм болгон тэдэнд инээдтэй хөгжилтэй хөөртэй бас жаргалтай. Тэдэнд нар хүртэл тийм халуун биш сар ч гэсэн тийм гунигтай биш, цэцэгс, эрвээхэй, уул толгод, шувууд гээд бүх юмс утга учиртай. Сарны гэрэлд намуухан урсах голын хөвөөнд модныхоо дор суун хайрын тухай шивнэн, ирээдүй хойчийг зөгнөн, бие биенээ тэврэн хэн хэндээ эрхлэн суух үнэхээр сайхан байлаа. Хандаа
- Том болоод хэдэн хүүхэдтэй болох вэ?
- Надад хэдийг гаргаж өгнө төдөн л хүүхэдтэй болох байхдаа.
- За чи тоо хэл л дээ
- Яахнав? Чи гаргаж өгөх юм уу?
- Хэрвээ чи насан туршдаа ийм хайртай байвал гаргаж өгсөн ч яахав дээ.
- Хоёулаа нээрээ хүүхэддээ ямар нэр өгөх вэ? гэснээ Хандаа
- За би хүүгийн нэрийг чи охины нэр хэлнэ шүү, за
- За
- За, хүү гарвал би Дугар гэж нэр өгнө. Сугарын Дугар гэж амандаа сунжруулж хэлснээ
- За ямар сонсогдож байна?
- Үгүй ээ яахав ээ болох л юм.
- Тэгвэл одоо чи хэл
- Ягаансүрэн
- Хэн гэнээ? Ямар муухай нэр өгдгийн
- Яахавдээ Улаан Сугарын Ягаансүрэн гэвэл ямар байна? гэхэд Хандаа түүний мөрийг могжгор гараараа цохимор болсноо
- Үгүй ээ үгүй тийм муухай нэр өгөхгүй
- Ха ха ха худлаа, худлаа тоглосон юмаа
- Үнэнээсээ ярьж байхад чинь тоглоод байхдаа яадгийн
- Урансолонго. Яагаад гэвэл солонго надад нэг л тийм юу ч хүрч боломгүй юм шиг санагддаг юм.
- Чи ямар гоё нэр өгдөг юм. Би тэгсэн чинь Дугар гэчихсэн.
- Дугар ч гэсэн сайхан эр хүний л нэр байна шүү дээ гээд Хандаагаа татаж аядуухан үнслээ. Тэр үед бараг хаа нэгтээ цэцэг дэлгэрсэн байх. Залуу нас хайр дурлал гэдэг хорвоогийн нэгэн чимэг буюу.
Хандаагийн аймаг руу сургуульд явах хугацаа дөхсөөр. Өдөр ирэх тусам улам бүр
ижилдэн дасаж буй хоёрын цаагуураа хэн хэнийх нь гол дээр нэг юм тээглэн горойх шиг эсвэл бүр нэг юманд гогдуулаад татуулчихсан мэт дуугаа хураана. Ялангуяа залуу омголон насны гэнэн цайлган мөн тэр хэрээрээ ариун тунгалаг хайр гэдэг юутай үнэнч. Хугацаатай юмны хугацаа нэгэнт болж маргааш явна гэдгийнхээ урд орой нь сүүлийн саамаа авч гүүгээ тавьчихаад хувинтай саамаа дамжлан гэрийнхээ үүдэнд ирсэн Хандаа
- Би өнөө орой тэргэн дээрээ унтана шүү гэчихээд гүйгээд орчихов. Энэ бол хүний орчлонд хөл тавьж хамгийн нандин хайрынхаа өмнө хагарч унасан зүрх байсым.
Сугар сарны гэрэлд сүүтэгнэсээр ирэхэд Хандаа бүхлээрээ хэвтэж байснаа өндийн хоёул гол уруудан алхлав. Хамгийн сүүлчийн шөнө ч юм шиг хачин их гуниг төрөвч хайр гэдэг юунаас ч хүчтэй тул хос залуусын зүрх нэгдээд нийлчихсэн мэт цээжиндээ багтаж ядан сандчин цовхчино. Харсаар байтал сар хүртэл учиргүй хурдан нүүж байх шиг. Хаа байгаа газар нь аргамжихсан тэр сарыг. Хачин их хайранд чинь шингэж ороод, халуухан зүрхтэй чинь зэрэгцэн сууж нэг үзэхсэн. Хамаг бүхнээн чамдаан зориулж, хамгийн холын одыг ч гэсэн айлгүйтэж нэг ичээхсэн.
Гар гараа атгалцан, бие биеэ тэврэн янагшсан хоёр тойрсоор яваад нэг мэдэхэд тэргэн дээрээ ирлээ. Сугар одоо л нэг эр хүн шиг
- Чи маргааш явах юм чинь газар хол ядрах байлгүй эртхэн хэвтэх үү? гэтэл Хандаа ичингүйрэх хэдий ч энэ шөнийг алдахыг хүссэнгүй. Аядууханаар
- Чи тэргээ зас гэж шивэгнэж чадлаа. Гэтэл Сугар нэг юм санасан аятай
- Хоёулаа ерөөсөө дэвсгэр хучлагаа аваад нөгөө модныхоо дор очъё гэхэд
- Тэгье гэж сулхан дуугарлаа . . .
Тиймээ энэ мод л энэ хоёрын нууцыг хадгалж чадна.
Сул асгасан гил хар гэзгэн дээр сарны цагаан туяа ойж бууна. Хандаагийн халуун амьсгаа Сугарын цээжрүү халууханаар үлээж, хагас анисан нүд нь ичих эрхлэхийн завсар сүүмийж, энхэр янагхан дуугаар гиншин гийнаж, дуу алданхан байлаа. Харин Сугарын хувьд халуун бүлээн нойтонд хамаг биеэрээ уусчих шиг санагдаж, тэртээ холын холд ч юмуу эсвэл тэрүүхэн тэнд ч юмуу нэг л сайхан газар хүрчих гээд явтал хамаг биеэрээ хайлаад урсчих шиг болсон агаад тэр сайхан мэдрэмжийг дахин дахин амтлахыг хүсэн зүрх нь цээжиндээ багтаж ядан дэлсэн хэвтэнэ. Тэд хоёул нэгдэн нэгэн бие болж хорвоо ертөнцөөс тасран явсаар эргэж ирсэн мэт. Энэ буурал хорвоод бусдаар заалгадаггүй ганц юм энэ болой.
Тэртээ дээр саран “ийм залуусыг бишгүй дээ л нэг харсандаа” гэх шиг хээвнэгхэн, хэнэггүйхэн мэлтийх авч үнэндээ бас ч гэж атаархан буй мэт. Хандаа Сугарын бахим буглагыг үнсэнгээ
- Чи намайг мартах уу? гэж эрхлэнгүй асуухад
- Үгүй. Харин чи л тэр суурин газрынхаа гоёмсог харчуултайгаа нийлээд хөдөө хээрийн намайг мартах байхаа даа. Тэгээд ч ирэх зун чамайг ирэхэд би цэрэгт явчихсан байна биз
- Яалаа гэждээ Улаан хүү минь. Одоо надад чамаас өөр хэн ч хэрэггүй. Би чамайг холын хол явсан ч хүлээж л байх болно. Цэргийн гурван жил гэдэг юүхэн байхав дээ. Сургууль соёл гээд л гүйж явахад өнгөрчихнө гээд могжгор богинохон хуруугаараа түүний суганд хийж
- Гижиг гижиг гэж шивэгнэн гижигдэх ая үзүүлэхэд Сугар тоох ч шинж алга
- Чи хамаг гижгээ яачихсан юм бэ?
- Хэдэн адуунд өгчихсөн
- Ямар гээчийн адуу авчихсан юм бол?
- Хандаа гэдэг хангал байдсанд өгчихсөн
- Өө чи юу гэнээ хүнийг байдас болгоод байхдаа яадгийн гэж хонх мэт инээх гэснээ амаа дарж цээжинд нь нүүрээ наан нялхамсан хэвтэхэд Сугар хоёр том гар түүнийг хумин авав . . .
Хандааг явсаны дараа Харганатын хөндийд хачин гунигтай намар болов. Жил жил болдог л намар байсан байх. Харин Сугарт энэ намар л ийм уйтгартай мэт санагдсан байж ч болох юм. Тэрээр өдөр болгон шахуу л модныхоо доор ирж сууна.
Өвс шарлаж, навчис унах, шувууд ганганан буцах юутай уйтай. Урд нь жаргал цэнгэлийн талбар мэт байсан гүүн зэл одоо ялаа дүнгэнэхээс өөр чимээ бараг алга. Ээжийнх нь тохойд санжигнах саалийн хувин хүртэл ижилсэж дасаагүй мэт өрөвдөлтэй. Хачин цэнгэг Харганын гол урсахаа мартчихсан юм шиг гөлгөр. Учрал хайрын билэг тэмдэг болсон ганц мод нь уйтгарлан урвайж, уйлж байгаа юмуу даа гэмээр салхин аясаар ганц нэг навчисаа унагах нь хичнээн уйтай.
Хэдийгээр уул хад шиг том эр болсон ч хайр дурлал гэдэг хамгийн нандин цэг дээр учиг ороож орхидог юм болов уу.
Нар туниж, бодол гуниад байж суух газраа олж ядан байсан яг энэ үед бригадын дарга Норолхоо гэж шавалзсан хөдөлгөөнтэй шар хүн хуучин мотоцикьлоороо давхин ирж, мэнд ус мэдэв үү үгүй юү хул айраг нэг амьсгаагаар хөнтрөөд Нургайд
- За хө танай хүүд энэ жил мал өгөх тушаалтайдаа хө
- Ишш! энэ муу нялх амьтан нэгдлийн мал яаж барахав дээ
- За яршиг. Сумын начин хүн байж мал авахгүй яадаг юм. Мал малдаа адуу авна гэхэд ээж нь
- Энэ жилдээ надтай . . . гээд түгдчихэд
- Сум нэгдлийн даргын тушаалаа гээд
- Харин адуу авахаасаа өмнө олон таван үггүй өнөө маргаашгүй Мишиг, Дарьзав хоёрт туслахаар тууврын араас явна. Тэдэнд сэлгээний хүн хэрэгтэй байна. Дан морьтой гараад явахад хоёр хоногтоо гүйцэж таарна. Намар орой бараг өвлийн эхэн сар болчих болов уу тэр үед мал махаа тушаачихаад ирээд адуу авч оторт явж таарах байх. Тэгээд ирэх хавар хүү чинь нас бие нь гүйцэж цэрэгт явах юм байгаа биз гээд яриа дууссаныг мэдэгдэж хавтаст хүрэн цүнхээ сүртэй гэгч нь хааж дээрээс нь бас алгадаж байгаа харагдав.
Намрын шар салхи яндан хүүгүүлсэн нэгэн өдөр Сугар тууварчдын араас явахаар болж хөтөлгөө мориндоо хөнжил пүүгээ, ээжийнхээ бэлдэж өгсөн ааруул ээзгий бас бус хүнсний зүйлээ ачаалж бэлдлээ. Ээж нь чааваас сандчин хоёр гэрийн хооронд хормойгоо өшгөчин гүйнэ. Тэр зуураа ам нь чөлөө завгүй
- За миний хүүг ийм том ажилд томилно гэдэг чинь миний хүү том болж байгаа нь л энэ. Олны дунд даруулгатай, ухаантай, сортоотой явдгийм шүү. Цуг яваа улстайгаа эвтэй байгаарай. Наад Мишиг ч яахав хүний үгээр цөлхдүүхэн эр. Харин тэр Дарьзав одоо чухам ямар болсон бол. Залуухандаа бол жаахан давилагагүй дүү хүн байсан шүү. Гэхдээ гэм хийгээгүй хүнд муу битгий санаж байгаарай гээд л санаандаа орсон болгоноо хэрэндээ л хэрэг болгон захиж байлаа.
Дотроо болохоор “муу хүүг минь гэрт оруулах завгүй гар хөлийнхөө үзүүрт зараад хөх аргал шиг болгож орхих вий дээ муусайн золигнууд” гэж хүүгээн харамлан харамлан бодовч “бас ч гэж дарга нарын анхааралд өртөнө гэдэг хүний тоонд л орж байгаа хэрэг. За яахав олонтойгоо явахад болох байгаа миний хүү” гэж ийм хүүтэйдээ урамшина.
Сугарын хувьд харин ч тууварт явах болсон нь гэртээ гэюүрч хийх байхаа олон суухаас илүүтэй санагдана. Бригадын даргын хэлсэнээр бол тууварчид одоо л аймгийн хамгийн захын суманд яваа учир аятайхан шиг явбал маргааш оройдоо гүйцээд очих бололтой. Ийнхүү Сугар ээжээрээ сүүн цацал өргүүлсээр гарч гэрийнхээ баруун хойд овоон дээр гарч эргэн харлаа.
Гэрээс нь холгүй нөгөө ганц мод уйтгартайхан сүглийсээр. Бялзуухай өд сөд нь гүйцэхээр үүрээ орхин нисдэгийн адилаар түүний мөчир доор зунжин эрхлэлдсэн хоёр хүүхэд ажил амьдралын замаар хөөрхий модоо хөглийтөл орхин одоцгоов. Ээж нь гэрийнхээ гадаа бүртийн зогсоно. Энэ эх ямар нэгэн хүнээ хол явуулж хүлээж суух үйлтэй төрсөн үү гэмээр. Халуун залуу насныхаа хайр дурлалаар учирсан эр Донров нь мөн л хүлээхийн зовлонд хатааж, хүний хүүгийн алдаж онох тавиланд хөтлөгдөн алга болсон. Даана ч нэг эрийн сайхан явсан юм болов уу даа түүнээс өөрийг Нургай хараа ч үгүй, бодоо ч үгүй. Одоо тэгтэл түүнээс нь үлдсэн сэтгэлийн зул, амьдралын учиг болсон ганц хүү нь бие хаа эрүүл саруул өсгөлүүн төрсний балагаар гэхүү буянаар гэхүү өөрийнхөө насанд ахадсан ажилд томилогдон хөтөл даван одлоо. Гэрийнхээ гадна саравчлан зогссон Нургай
- Миний хүүг сайн сайхан нь түшиж явах болтугай гэж сүүгээ өргөөд хүүгээ харж зогссоноо
- Үгүй ээ тэр овоо доо миний хүү бас мориноосоо буугаад овоогоо нэг тойроод мордож байна. Би л хэлж өгөөгүй юмсан. Нас нь бага ч гэсэн эр хүн л болж байна даа гэж амандаа үглэнэ. Тэрээр хов хоосон оргих гэрлүүгээ орж чадахгүй л гэрийнхээ гадуур эргэлдсээр байлаа. Тэгж тэгж аргагүйн эрхэнд нэг санаа алдсанаа хүүгээ бас ч гэж хэрийн эр хийгээд байхааргүй тууварт явж байгаад эрэмшин гэрээдээ орж самарсан сүүнийхээ дор жаахан гал нэмлээ.
Хөдөө тал шар орхимжоо нөмөрч, үе үехэн сэр сэр салхи сэрчигнэн, шувууд хааяа нэг гунганалдан толгодыг даван гуниг дамнан одно.
Марзангийн энгэр хар бараанаар нүүгэлтэн цоохортоно. Энэ бол тууврын үхэр. Марзангийн баруун өвдөгний тэрүүхэн хонхорт нүдний нуух шиг гандаж цайрсан гурвалжин хэлбэрийн ганц майхан сүүмийнэ. Энэ бол тууварчдын майхан. Сугарыг майханд дөхөж иртэл хаанаасаа ч юм ирж нийлсэн халтар жингэр учиргүй саймширан хуцаж угтав. Нохойн дуунаар майхны амаар нэг хар толгой цухуйснаа юу ч юм нэг юм муухай орилсонд жингэр дуугаа намсган тэргэн доогуур орж том улаан хэлээ унжуулан аахилан хэвтэвч хоёр нойтон нүд нь Сугараас үл сална.
Сугар унаа морио тушчихаад, хөтөлгөө мориныхоо цулбуурыг хүзүүнд тооно тушчихаад майханд байдгаараа тонгойн оров.
- За мал тарган, сурэг тавтай сайхан намаржиж байна уу? Мишиг гуай гэж Сугарыг мэндлэхэд тэрхэн зуур зүүрмэглээд сэрсэн Мишиг нуухт нүдээ цийлэлзүүлэн нэг их эвшээсэнээ нэрээр нь дуудсанд учиргүй харж
- Сайхаан сайхан тарган тавтай л байна гээд
- Үгүй энэ чинь хэн бэ дээ? Нөгөө бүрлээчийн хүү мөн үү дээ?
- Мөөн тийм байна.
- Мөн өөр болжээ. Та нарыг ч одоо танихаа байх нь л дээ. Араас хүн явуулна гээд Дарьзав нэг юм хэлээд байсан чамайг явуулаа юу? гэх нь бас нэг ээлжний хүнтэй болж байгаа даа их л олзуурхаж байгаа бололтой.
Мишиг гэж гуч нилээн хол гарсан үг дуу цөөнтэй, хүний үгээр шахуу олон хүүхэдтэй ядмагдуухан эр. Яахав ингэж яваад намар оройхон өвлийн эхэн сар залгуулаад шахуу буухдаа овоо хэдэн цаастай буудгийг нь бодоод хэл үггүйхэн тууварт явчихдаг хүн.
- Дарьзав ах хаачаав?
- Хн! даалуу даалуу. Хар ус гудраа л айл айл хэсээд, даалуу харжигнуулаад алга болцордог хүн гэж мод толгойгоо хоёр завжиндаа сөөлжүүлэн үглэнэ. Тэгсэнээ гэнэт санасан мэт
- За хүүхээ цай уу. Замдаа хагсаа байлгүй. Тэгээд хөнжил пүүгээгээ оруул, морьдийнхоо нурууг ч амраа. Цаад хэдэн мялан чинь одоохондоо гайгүй тогтох байх гээд тогоотой хар цайнаас шанагаа дуугарган аягалж, хээрийн хүмүүсийн зангаар ганц нэг өвс орсоныг нь хуруугаараа чимхээд авч байгаа харагдана.
Оройхон хэрд Дарьзав хүрэн халзан мориор пөг пөг шогшуулсаар ирлээ. Тэрээр Сугарыг харж
- За сайн явна уу дүү хүү? гэж мэндлээд инээмсэглэх нь шинэ хүч ирсэнд баярлаж байгаа нь илт.
- Сайн. Та сайн л явна уу?
Угаасаа отрын улс аяншиж, явдлын ядаргаа харагдахын дээр хэд хоног даалуу харшуулж, архи сөгнөсөн Дарьзавын нүд улаанаараа эргэлдэж ам хамраас нь архи тамхи, өөрөөс нь хөлс хир ханх тавина. Тэрээр харваас хэвтэхийн мөн болж байгаа нь илт.
Дарьзав гэж гуч дөхөж яваа нэг их зальтай ногоон нүдтэй, өөвөг сөөвөг шар сахалтай, шалихгүй ч гэсэн ганган морь унаж, шинэ дээл сольчих санаатай. Мөрийтэй тоглоом тоглож худлаа наймаа ярьсан, дотуураа бол эдийн сонирхолтой, дэл сул энгэр султай бүсгүйчүүдэд тун ч халгаатай нэгэн. Муулсан хүнд бол тулга тойрсон нохой зантай гэх үү дээ.
Хэд хоног ганцаараа тарж бутарсан хэдэн зуугаад үхрийг тойрох гэж Мишиг ч гэсэн ядарсан тул хэрэндээ Дарьзавт эгдүүцэж
- Энэ энгэрээс хэзээ нэг ховхордог юм бол. Уг нь энэ хэдэн мялан овоо аятайхан малын дөртэй болчихсон байгаа юмсан. Ашгүй Сугар хүү ч ирлээ. Яаж ийж байгаад энэ байгаагаас нь дор оруулж, хайлуулчихгүйхэн байлгаж байгаад тушаачихвал ядаад мал махны өргүй салвал . . . гэж айлын яншаа авгай шиг үглэнэ.
- За за би жаахан дугхийчихээд хэд хоног ээлжгүй тойромз гэж Мишигийн үглэлтэнд төвөгшөөсөн байдалтай Дарьзав дуугарав. Мишиг дотроо “Хн! чи л болоод тэгж бодож байгаа вий” гэж бодох нь түүнийг мэдэхийн дээдээр мэддэг хүний бодол. Ер нь хоёулханаа хэдэн сараар цугтаа хөдөө хээр бор хоног шар өдрүүдийг өнгөрөөж яваа тул мэдэхгүй гээд ч яах билээ. Дарьзав энэ удаагийн явалтандаа нилээд алдсан бололтой. Хэрвээ авчихаад ирсэн бол хичнээн ядарсан ч гэсэн ногоон нүдээ эргэлдүүлээд, нэг их шалихгүй улцгар шар цээжээ тэрүүхэндээ хаялаад л инээд алдаад байдаг энэ удаа тэгсэнгүй. Байдал ерөнхийдөө намжихийн алдад Сугар
- Мишиг гуай би яахав? Юу хийх вэ? гэтэл
Өнөөдөртөө юу хийхэв дээ. Наадах чинь маргааш үдээс нааш босохгүй. Чи ч гэсэн замдаа хагсаа байлгүй жаахан дугхийгээд авахыг бод. Цаад хэдэн мялан чинь одоохондоо гайгүй. Маргаашнаас хоёулаа тойрч чамд нүдлүүлэхийг бодъё. Наадах чинь нэг өндийвөл буйраа нэг сэлгэмээр л байгаа юм. Одоо хэвт хэвт гэснээр тэр өдрийн ажил шувтарлаа.
Ийнхүү Сугар ирсэнээс хойш намрын шар өдрүүд нам гүмхэн өнгөрсөөр. Өдөржин хэдэн үхэр харж, заримтай нь ярьж, заримыг загнаж явсаар Хандаагаа санах ч гайгүй шиг. Тэдний туувар удаан ч гэсэн очих газарлуугаа дөхсөөр л байлаа. Хэдийдээ ч юм Дарьзав явж тоглосоор. Тэдний замд нутаг болгонд тэгж тоглодог улс таарах нь сонин. Заримдаа зүс үл таних хэдэн үхэр нийлчихнэ. Заримдаа арай өнгө зүс нь тэгширсэн хэдэн үхэр нь оргүй алга болчихно. Энэ бүгдийг ажигласан Сугар Мишигт хэлэх боловч
- Цаад ногоон цус чинь л холиогоод яваа юм. Эцсийн дүндээ юм юм нь таарч толгой цусдахгүйхэн шиг байвал бусад нь ч дүүрчээ
- Тэгээд энэ мал дутвал бид нар л хариуцана биз дээ?
- Уг нь тийм нь ч тийм
- Тэгээд та яагаад Дарьзав ахад юу ч хэлдэггүй юм бэ?
- Цаадах чинь тэгж байгаад нэг юм аргалаад эхий нь эцээхгүй тугалы нь тураахгүй тааруулаад л байдгиймаа гэх. Сугар энэ бүхэнд ихэд дургүйлхэнэ. Нэг удаа Дарьзавтай бүр ам мурийж байсан удаатай. Нэг удаа Дарьзав бас л байхгүй хэдэн өдөр алга. Сугар хэдэн шөнө дараалан үхрээ манаад өглөө нь нойрмоглон хэвтэж байтал Дарьзав нилээн халамцуу ирэв. Тэгсэнээ
- Дүү хүү босноо. Хэвтээд байхгүй шүү. Аяга бантан хийгээд орхи дотор зарайгаад үхэх нь гэхэд Сугар нойроо харамлан
- Та өөрөө хий л дээ. Хүн шөнөжингөө унтаагүй байхад
- Юу гэнээ муу нохойн баас чинь. Чам шиг муу юм ахынхаа өөдөөс арзаганаад байхгүй шүү гэж түүний хөл рүү өшиглөв.
- Та одоо яагаад байгаа юм бэ? гээд цаашаа хараад хэвтэхэд нь
- Чи бос л доо. Үхсэндээ эрхлээд байгаа юм чи. Тэр эхдээ л эрхэлдэг юм байгаа биз. Энд бол өөр шүү гээд дахиад өшиглөхөд Сугар харин энэ удаа тэссэнгүй үсэрч босож ирээд заамдаж аваад сарвайтал татаад майхнаас гаргаж ирээд
- Та харин юу юм бэ? Хэдэн хоног архи ууж тэнэчихээд хүнд онгироод байж гэнэ. Хүн өшиглөж мөшиглөөд яагаад байгаа юм. Дуртай бол тэр бантангаа өөрөө хийгээд гудрахгүй юү гэж уурлахын эрхээр баахан үглэхдээ гараа чангалсанаа анзаарсангүй. Тэгтэл Замдахад нь дээлийнх нь захаар хоолой нь боогдож таараад шар ногоон царай нь хүрэнтэж ирсэнээ нус нь суга үсрэв.
- Хөөе та нар чинь юу болэ байна? Бие биенийгээ алах нь уу гэж Мишиг хашгирсанаар Сугар ухаан орж, Дарьзав эхэр татан амьсгаа авав. Сугар харин уурандаа тоосон ч шинжгүй
- Маргаашнаас тэр ээлжиндээ гараарай. Би л лав ингэж тулаанд гараад байж чадахгүй шүү гэсээр майхандаа орчихов. Хүчтэний өмнө хүчгүй хүн гэдэг ёстой яаж ч болохгүй юм гэдэг энэ бололтой. Уурлая аа уурлаж болдоггүй, уйлья аа уйлах хэцүү. Хий дэмий л цээжээ уухичуулан гадаа жаахан сууснаа орохоос яахав. Гэхдээ бас л халуун тул худлаа тасартлаа согтсон хүн болж гадаа хэн нэгнийг дуудаж орилж цамнаж, жаал байснаа, гуйвж дайвсан хүн болсоор орж хэвтэр дээрээ тасарсан мэт унаад унтаад өгөв. Маргааш өглөө нь сэрэхэд Сугар сэрүүн хэвтэж байв. Мишиг л
- Чи одоо өчигдөр согтуу ирж энэ муу хүүг баахан зовоов. Гайгүй байх шиг байдаг хэзийдээ ийм тавьтаргүй болчихоов гэхэд
- Хэн? Би юү? Арай үгүй байлгүй дээ. Өө тэгвэл бүр тасарч л дээ гэж эс мэдэгч болсоноо
- За ахыгаа уучлаарай. Өчигдөр бүр хэтрүүлчихэж. Одоо та хоёртоо ширүүлээд бүр галзуурч байгаа юм байна л даа би. Гадаа гаргаад хүлээд хаячихгүй яагаав муу лүдийг гэж тэс өөр хүнийг ярьж байгаа юм шиг ярьж саймширхад цаад учрыг нь ойлгож суусан Мишигийн инээд нь хүрч мушилзаж, байснаа тэссэнгүй гарч яваа харагдав. Сугар ч дуугай л байлаа. Мишиг эргэж орж ирээд
- Чи одоо хүнд ширүүлнэ гэж юу байхав дээ. Энэ залуучуудын гарын аяыг даахгүй шүү дээ гэхэд
- Хэлээд юүхэв, хэлээд юүхэв. Одоо нэг хэд хоног хүн шиг байж та хоёртоо нэмэр болъё гэж ихэд гэмшсэн дүр гарган наанаа энэ удаагийн явдлыг цайруулах, цаанаа бол ичсэн ичингүйрлээ аргалах аяаа олов.
Нэг өдөр Сугар үхрээ бөөгнүүлэх санаатай тойрч нөгөө талд нь гаран морьноосоо бууж нүд дуран хоёр нийлүүлэн суутал бараан зүсмийн морьтой хоёр нөхөр нилээн ширүүхэн давхиж ирэв. Тэгсэнээ
- За дүү хүү сайн л явна уу? гэх зуур үхрийг нь нилээн сайн ажиж байснаа бие биендээ
- Тэр тарлан гуна, тэр цаашаа хараад зогсож байгаа хүрэн хайнаг хоёрыг авчих гэж ирээд л хажуудаа хүн байна гэж бодсон шинжгүй хэзээ язааны эзэн нь юм шиг ярилцав. Тэгтэл Сугар
- Ах нар юу л яриад байна даа. Наадах чинь цаанаа данс тооцоотой мал. Хэн гэдэг ямар дарга та нарыг ав гэсэн юм бол? Надад л юм мэдэгдээгүй юмсан гэхэд нөгөө хоёр бие биенрүүгээ харж түүнийг шоолсон янзтай хүйтнээр инээж
- За энэ чинь ямар гээчийн хулгар гараад ирэх нь энэ вэ? Бид эзэн нь болоод юмаа авах гэж байна. Өчигдөр танайх байсан өнөөдөр манайх болсон гэхэд Сугар хоёрын хоёр том хүнээс жаахан жийрхэж байсан ч гэсэн
- Эзэн нь гэсэн бичиг сэлтээ гаргаад ирээ. Тэрнээс нааш та нар нэг ч үхэр авна гэж ярилтгүй шүү гэж нилээд ширүүхэн хэлтэл нөгөө хоёр халамцуухан аагиндаа омогшин байгаа бололтой
- Юу юу гэнээ энэ хүүхэд чинь. Яасан олон таван үгтэй баньд вэ? Цаад муу ногоон чинь бидэнд алдчихаад бид авлагаа авах гэж явна. Чи зүгээр гай бололгүйхэн шиг байвал чамд л дээр байх шүү гэхэд
- Тэр хүн юугаа хэндээ алдах нь надад юуны хамаа байхав. Би л энэ хэдэн үхрээс алдахгүй байвал боллоо. Та хоёрыг өнөөдөр эндээс үхэр аваад явчихна гэж бодохгүй л байна шүү гээд босоод ирэв. Тэр хоёр Сугарыг том биетэйг нь сууж байхад нь харж байсан боловч босоод ирэхээрээ ийм том гэж санаагүй тул дор дороо түр саатав. Тэгтэл Сугар
- Ямар ч байсан энэ мал улсын данстай мал. Бид биш юмаа гэхэд биднээс цаана мэдэх учиртай улс бий л байх. Харин одоохондоо би та хоёрт өгчихнө гэж бодохгүй байна гэх нь “яахав үзээд дийлдэг юм бол ав” гэсэн янзтай нүд нь эргэлдэн угаас улаан нүүр нь хүрэнтэхэд нөгөө хоёр байдал бишдэснийг ойлгон
- За муу ногооныг дээ. Чи муу ингэж гэзэг орооно гэнээ гэж Дарьзавыг занасаар мордон давхилдав. Үнэндээ бол буруу юм хийж яваа болохоор хүчилж чадаагүйн дээр Сугар хүүгээс жийрхсэн байлаа.
Үзүүр нь шарласан хөх цахилдагтай хөндийг хөндлөн гэтэлсэн мухиралдаж тахиралдах бүүдгэр шар зам даган ганц морьтой хүн тархи толгойгоо барилан гэлдрэн явна. Унаж яваа морь нь намрын сайхан цагийн адуу ч гэсэн эзнийхээ сайнд хэд хоног уяатай хоносон тул гэдэс нилээн татсан харагдана. Хэд хоног даалуу нүдэж хамаг байдгаа мөрийндөө хоёр үхэр алдаад, бэлчээр дээрээс нь ав гэж тооцоог бэлчээрээр нь хийчихдэг том амьтан болж нутгийн залууст ам гарсан нь Сугараас болж очих ёстой эзэндээ очсонгүй. Харин бүр байчихаад нөгөө хоёр залуугийн гарын шүүс болоод балардгийн даваан дээр айлын авгай хүүхдийн орилоон чарлаанаар арайхийж салаад бараг л уйлан алдан ам өчигөө өгчихөөд явж байгаа нь энэ. Өчигдөрийн уусанд архинд уу эсвэл саяын ганц хоёр ёрволтонд уу алин болох нь мэдэгдэхгүй тархи нь үе үе ангалзан, толгойгоо базлан явна. Сугарыг анх ирэхэд зарах хүнтэй болсондоо баярлаж байсан бол одоо түүнд Сугар гэж газрын гай, гар хөлийн тушаа гараад ирсэн мэт санагдана. Тэрээр энэ болсон явдалд Сугарыг буруутган яваа. Буруутгах ч бүр багадана. Тиймээс түүнд хорсож өш өвөрлөж, энэ зодуулж жанчуулсан хариугаа авах нь авна. Гэхдээ хэнээс хэрхэн яаж гэдгээ бодон гэлдрэнэ. Тэрээр хариугаа энэ нутгийн залуусаас биш өөрийн нутгийн дүүгээс авахаар тооцох нь энэ хүний чухам хэн болох нь харагдана.
Сугарыг ирээгүй байхад амар байж. Мишиг бол яахав хааяа нэг эмгэн шиг үглэхээс цаашгүй. Өөрийн гэсэн бодол байхгүй хүний ам яаж ангайна түүгээр л болно.Тэгж явахыг нь Дарьзав аль цагийн хийчихсэн хэрэг.
Мишиг Дарьзав хоёр отор тууварт сүүлийн хэдэн жил цугтаа гал болон яваа хоёр. Олон хүүхэдтэй, мал хуй тааруухантай Мишигийг үгнээс зөрж, гараас гаргахгүй болгосон гол шалтгаан нь ердөө л идэш хоолны хэдэн үхрийн наана цаадах ялгаа. Намар идэх ганц нэг бярууг нь нас бие гүйцсэн шар болгоод өгчихөөр дургүй хэн байхав дээ. Дуртайгаас гадна дуу нь цаашаа орчихдог нь жам. Мал мах тушаагаад жаал юмны зөрүү гарахаар нь авгай хүүхдүүдэд нь ганц нэг дээлийн өнгө илүүчилнэ. Тэгэхээр муу Мишиг байтугай тэднийхэн тэр чигээрээ ам нь хамхигдана. Тэгээд л Мишиг түүний үгнээс гарах нь битгий хэл юу ч хийж байсан нүдэн балай чихэн дүлий болчихсон хэрэг. Түүнд санаа зовох юмгүй.
Тэрээр цааш нь морио ч давиралгүйгээр бодолдоо дарагдан гэлдрэнэ. “Харин энэ муу нусгайг яах вэ? Эцэг нь Сахал Донров гэж эрийн хуйх байхын хувьд ч байсан. Би хүртэл цагтаа жийрхэж л явлаа. Хүүгий нь нааш явуулах сургаар гар хөлийн үзүүрт хэл үггүй зарагдах эргүү цагаан ирэх нь гэж бодсон чинь үгүй бололтой. Мишиг шиг ардаа гачлаагүй нь хэцүү юм даа. Яавал энэ цодгор хүүгийн цоровгор амыг цоровдож дарах вэ. Дээр бас л таньж мэдэхгүй эм тамгатай мал манайд нийлсэн байна гээд л Мишигт хэлээд байгаа сонсогдсон. Түүнээс болж надтай ч сөрөөд авна лээ. Бариад авбал барилцаад авах шинжтэй байдаг шүү. Шинжтэй ч юу байхав дээ. Эртээр бүр баллуулахаа шахсан. Яагаад ч гарыг тавиулж дийлэхгүй байдаг шүү. Ядаж байхад нус мус сугараад. Худлаа тасарсан болж л нэг юм аргалсан болсон. Биеэр бол ч би түүнийг барахгүй нь тодорхой. Муу ч үгүй өнгөрсөн наадмаар сумын начин болчихсон хүн” гэж бодсоноо бодолтойгоо зөрчилдөж “за тэр сумын начин ч яамай хэвтэнээ. Юун төлөө чамаас хэдэн оймс илүү элээсэн билээ санаа гэж нэг юм бий дээ хө” гэж бодож явтал тээр нэгэн зун Сахал Донровын хэлсэн нэг аархал санаанд бууж хөмхийгөө зууна.
Тэгэхэд Дарьзав дөнгөж цэргээс ирсэнийхээ дараахан нутаг нугаараа нугалаа нь арилаагүй шинэхэн дээлтэй амнаас нь архи, арми хоёр салаагүй амьтан давхиж яваад нөгөө айхтар Сахал Донров гээчтэй нэгэн айлд даалуу нүдэж суухад нь таарчихсан гэж байгаа. Цэргээс халагдсан хэрэндээ том амьтан байсан ч луугарууд нэг л тоож өгөхгүй оргиод байхад нь өөрийг дагаж явсан хэдэн нөхдөөсөө ичсэн үү эсвэл асман зан нь хөдөлсөн үү
- Ах хүү нар арав таван юманд л үзэж байгаа байлгүй. Аавын жаахан буян байгаа юмсан архинд баахан халсан дээр авчихгүй л биз дээ та нар гэж амаа олохгүй бурахад Донров түүний наана суугаа хүний мөрөн дээгүүр өнгийн баруун баганы дээх нь суугаа Дарьзаыг харсанаа
- Энэ чинь харин цэргээс ирсэн хүүхэд шиг дуугарч байх чинь ээ гэж догиож байгаа, доромжилж байгаа алин болох нь мэдэгдэхгүй хэлэхэд бусад нь мар мар хийлдэн инээлдэв. Тэгсэнээ Сахал Донров
- За хүү минь чи замаараа, би замаараа. Чи бид хоёрын тоглодог гэж юү байхав. Чамайг харахад чи бол одоохондоо ахтайгаа тоглох арай болоогүй байна за. Чи бол харваас нүд нь гүйлэгнэж, тулга тойрсон, бөгсөө ч олигтойхон арчиж чадахааргүй амьтан байж таараа. Бариад авахаар баас чацага болчихдог чам шиг юмнууд нарсаар дүүрэн л байгаа байх шүү. Айлын авгай хормойдож чадвал чадаад эс чадвал аяга айраг амруугаа эвтэйхэн хийчихээд явбал барав. Ер нь ч ах нар нь үүгээр жаахан зав муутайхан байна. Дүү хүүхдүүд замаа харж, чигээ барьж явсан нь дээр байх гээд яриа дууссаны тэмдэг болгож тоглоомруугаа анхаарлаа хандуулан
- Хульхин дээр цэцэг ургуулж
Хулгайчтай загас наадуулсан
Хаашаа янзын чавганц
Хайгаад олддоггүй хуньд вэ алив нааш нь аваад ир гэж хашгиран бандан алгадах нь тун ч сүртэй. Энэ зэргийн хүүхдүүдийг амаар хаазлаад гарахаа мэдэх эрэмбэ тэр хүнд байсан л байх л даа. Тэгэхэд хэлэх үгээ олж ядсан хэдэн хүүхэд ингэсгээд өнгөрсөн нь их юм гэсэн аятай л нудралцан байж гарсансан. Дарьзав гарч ирээд завьжаараа шүлсээ хаян
- Муусайн хөгшин төгцөгнүүд хэмээн уурлан уухчин зогсох нэн зохимж муутай. Гэтэл ард нь тэднийг шоолсон бололтой гэр дүүрэн паржигналдан инээлдэх сонсогдож билээ. Түүнээс хойш тэр Сахал Донров гэдэг хүнтэй дахиж таараагүй. Тэр хүнд сайн сайхан чанар байсан бол Дарьзав л лав мэдээгүй юм. Одоо Дарьзав тэр нэгэн учралыг дурсан санаж, тэрүүхэн жаахан эгдүүцлээ энэ хорь хүрээгүй хүүхдээрээ шахам байгаа залуутай ямар нэгэн байдлаар холбож өш болгон бодох ажээ.
Тууж яваа үхрээ мал маханд өгөх, тэрхэн үеийн бужигнаан дунд л урд хойно нь оруулж зун намаржин хэдэн үхэр дагаж, хээрээр гэр хийж, хэцээр дэр хийсний ашгийг гаргадаг ухаантай. Гэтэл Сугар гэж учир мэдэхгүй улаан зээрд юм урдуур хойгуур нь ороолдоод хөлд тээглэх шинжтэй. Тэгэхээр ид ажил эхлэхээс өмнө л нэг тийш нь болгох хэрэгтэй. Өөрөө бол чадахгүй нь мэдээж. Чухам яаж хэнээр . . . “За энэ ч яахав учир нь олдоно биз. Харин учир нь олдтол Сугар хүүтэй уурлаж уцаарлаж хөндийрөх биш харин улам бүр наалдан саймширах хэрэгтэй” гэж бодож явсан түүний морь майхныхаа гадаа ирсэнийг нөгөө муу халтар жингэрийн шарвагналтаар л мэдэв. Түүний нүүр амны байж байгааг харсан Мишиг
- Наад нүүр амаа яачих нь энэ вэ? гэхэд
- Аа муусайн новшнуудтай алалцаад. Хоёр зэгийсэн юм үхрийн бэлчээр лүү давхиж яваа харагдсан миний дүүг шоглоогүй биз? гэж ихэд анхаарал тавьсан дүр үзүүлж асуухад “за чи л болоод одоо нэг их дүү мүү болчихож гэнэ” гэж болсон явдлыг Сугараас сонссон Мишиг
- Тэр зэргийн хоёр сүүтийсэн юм манай энийг яав л гэждээ гэхэд Дарьзав”Чи ч бас юүв дээ зүгээр” гэж бодох зуураа
- За за яагаа ч үгүй л бол болж. Ер нь мал хуйндаа мэдээтэй байхгүй бол болохгүй нь гэж зунжин санаагүйгээ санаж сүйд болов.
Намар оройхон үе үе хүйтэн бороо цутгаж зөвхөн тууварчид ч биш суурин айлууд хүртэл зутранги байдалтай байсан үесэн. Сугарын ээлжтэй нэг шөнө тэдний үхрээс нилээд хэдэн үхэр алга болчихлоо. Сугар маргаашнаас нь хайгаад олсонгүй. Үүндээ санаа зовон, сэтгэл түгшин байтал Дарьзав их л нийгүүлсэнгүй хандаж
- За яахав олдох биз. Олдохгүй байлаа гэхэд аргалж л таарна. Бүр болохгүй бол хэдэн малын л өртэй гарна биз. Харин чи битгий элдвийн буруу юм хийгээрэй гэж үл ойлгогдох юм ярих болов.
Мөндөрөөр шавхуурдсан хүйтэн бороотой бас нэг үдэш танихгүй эм тамгатай үхэр нийлчихсэн байхыг Сугар хараад Дарьзавт
- Энэ хэд манайхны үхэр бишээ гэтэл Дарьзав
- Аа мэдэхгүй борооноор л уруудаад нийлчихсэн юм байгаа биз. Ерөнхийд нь тусад нь харзнаж бай гээд давхиад явчихав. Гэтэл маргааш нь тэдний майханд тухайн орон нутгийн сэргийлэхийн хэлтэсийн ахлах дэслэгч, нөгөө нутгийн хоёр залуутай ороод ирэх нь тэр. Сугар шөнөжин бороонд нүдүүлээд өдөр нь нүдний хор гарган унтаж байсан тул мэдсэнгүй.
- Сугар гэж та юу? сэргийлэгчийг асуухад гайхаж хөшсөн Мишиг
- Үгүй ээ би биш энэ хүү гэтэл сэргийлэгч Сугарын хөлрүү өшиглөж сэрээгээд
- Алив та бос. Бидэнтэй хамт явнаа. Чоно борооноор гэгчээр яасан айхтар хулгайч вэ чи. Нутгийн улсын малыг хулгайлна гэнээ гэснээ
- Танайхны мал тэгээд энд байна уу? гэж тэр хоёроос асуутал
- Хагас хугас нь байх шиг л байна гэж өнөө хоёр жонгинов. Мишиг
- Энэ хүү ч авчраагүй л дээ. Шөнө борооноор . . .
- Бид мэдэж байна. Та их өмөөрөөд байх чинь хамтарсан юм биш биз. Хэлэх юм байгаа бол хэлэх газар нь хэлээрэй гэж сэргийлэгч түүнд сүртэй гэгч албархав. Мишиг ч сүнс гарчихав уу гэлтэй таг болж Сугар ч олон таван үг ч хэлж чадсангүй мэлэрч гайхсаар аймаг руу ачигдах нь тэр.
Сугар тууврын хэдэн малыг бужигнуулж гэнээ гэсэн цуу нутгаар нэг тарж, хөөрхий муу эх нь нус нулимстайгаа холилдсоор хотын ойролцоох аймаг руу явлаа. Ард нь
- За тэр эцэггүй хүүхдийн толгой томоо гэж мөн ч айхтар монш юм даа
- Эцэг нь гэж тийм юм байсан юм. Яахаараа ингэж үе удмаараа ийм заяанд төрдөг улс байнаа гэлцэж байхад арай тулхтай нэг нь
- Тэр хүү арай тэгээгүй баймаар юмаа. Хорь ч хүрээгүй нялхаараа амьтан шүү дээ.
- Харин тийм. Эцэг нь тийм л байгаа биз. Эцгийн явдал хүүд ямар хамаа байна.
- Эцэгтэйгээ хамт байж үзээгүй шахам амьтан гэлцэх нэгэн ч байж л байв.
Эх нь явсан юм учир нь олдох байгаа гэсэн боловч таних мэдэх хүн байхгүй хөөрхий эх яаж ч чадсангүй.
Ийнхүү Дарьзав тэр нутгийн залуустай үгсэн нийлж тухай аймгийн сэргийлэгчид ч идшийг нь дөхуулсэн байхаас сийхгүй. Муу Мишигийнхээ амыг өнгөрсөн хэдэн жилийн холион бантангаар таглаж, Сугарыг хөлөөсөө зайлуулж чадлаа. Уг нь тэр зүгээр л сум орон нутагтаа “энэ жаахан хүүхэд мал хуйнд тааруухан байна” гэдэг юмуу түүнийг буцаах арга олон байсан боловч нэгд Сугар өөрийнх нь хамаг муу муухайг мэдэх болсон, нөгөөтэйгүүр тэр нэгэн цагийн эцгийнх нь хэлсэн хэд гуравхан үгэнд хорсохдоо сэтгэлийн муйхар өсөөр хандан сарын дараа арван найм хүрэх хүүхдийг шоронгийн хаалга татуулах нь тэр.
Дарьзав мэдүүлэг өгөхдөө
- Сугарын ээлжин дээр үхэр алга болсон нь үнэн. Үүнийг хэн ч мэднэ. Өөрөө ч мэднэ. Харин ийм аргаар алдсан үхрээ олох гэж явна гэж бид яахан мэдэхэв. Нэг л хачин байгаад байхаар нь элдвийн юм битгий хийгээрэй гэж туувар ахалж байгаагийн хувьд хэлсэн л юмсан. Үг авдаггүй моньд юм. Уг нь гайгүй л хүүхэд шиг байсан мөн чиг айхтар санаатай хүүхэд юмдаа гэж мэдүүлсэнийг Дарьзаваас өөр хэн мэдэхэв дээ. Шүүх хурал дээр Сугар өөрийгөө өмгөөлөхдөө ч биш зүгээр л энэнд би буруу байхгүй гэсэн сэтгэлээр болсон явдлыг үнэнээр нь ярьсан боловч үгсэн нэгдсэн тэдний дунд ганцаардаад яаж ч чадаагүй юм. Хамгийн сайн мэдэх ёстой Мишиг хүртэл юу ч мэдэхээ байчихсан нь даана ч сонин. Шүүгч бүгд найрамдах уншиж, шунахайн сэдлээр хүний төчнөөн тооны мал хулгайлсан тул жирийн дэглэмтэй хорих ангид гурван жил хорих ял оноов гээд модон алхаараа тоншиход давхийн цочиж харагдав.
Тэрээр хий дэмий л хамгийн сүүлд машинд суухаасаа өмнө уйлж орилох ээждээ
- Ээжээ би яагаач үгүй шүү. Надад итгээрэй наадуул чинь намайг ингэчихлээ. Та биеэ бодож байгаарай гэж хэлж амжиж билээ. Энэ эх хувь заяаны хүйтэн салхинд хайрагдаж жиндэн ядарсан эх юм. Тэр уйлахаас өөрийг хийж чадсангүй.
Сүүлд нилээн тайвширсан хойноо Мишигийнд зориудаар нэг очиж буугаад түүний гөлөн гөлөн гэсэн аймхай хонин нүдийг хараад хүүгээ ийм юм хийгээгүй юм байна гэж итгэхдээ хүүдээ баярлах шиг болон олон таван үггүй тэднийхээс мордсон. Түүнд хүүгээ аав шигээ жинхэнэ буруу замаар яваа хүн болохвий гэж үнэн голоосоо гол нь горойж явсан нь жаахан онгойх шиг болж “за яахав гуравхан жил юм байна гайгүйхэн шиг гараад ирэх байгаа” гэж олон жилийн ялтай хүнийг хүлээж явсаны хувьд сэтгэлийн хатаар бодож үлдсэн юм. Нургайгийн хувьд хүүгийнх нь хувь заяа бүр цаашаа эргэчихээгүй юм байна гэсэн итгэл төрсөнд тэр баяртай яваа. Эх хүний сэтгэлээ гэж . . .
Энэ бүгдийгээ ярьсан Сугар бүтэн жил гаран сэтгэлдээ тээж явсан болгоноо ярьсандаа дотор нь жаахан тавирав уу гэлтэй нэг их санаа алдахыг харсан Шийрэв “ийм жааханаасаа гэхэд бас л их тэвчээр шүү” гэж санан бодлоо цааш нь үргэлжлүүлнэ.
“Олон жилтэй хулгарууд нээрээ Сахал Донров гэж сайн гар байсан гэж яриад байдаг шүү дээ. Ямар ч цоожтой сав түүнд онгорхой л гэдэгсэн. Чангад орлоо л гэдэг орой нь гараад явчихажээ л гэж сонсогддог байсан гэсэн. Тэгж гарч орсоор байгаад хүн алж хүрээ талаагүй хэрнээ дээд авчихсан сураг байдаг. Тэр хүн явж явж энэ хүүгийн аав болох нээ дээ. За гэхдээ эцгийнх нь тухай өөрт хэлээд юүхэв. Хүүхэд эвдрэхдээ амархан. Яаж ийж байгаад л эвдрүүлчихгүй байж байгаад гаргачих юмсан” хэмээн бодох нь улам ихсэв. Тэрээр өөрийн насны аагаар л аливаад хаширлан хандахын зэрэгцээ залуучуудыг өөрийнхөө хэдэн хүүхэдтэй адилтган хар ертөнцөөс харамлах ажээ.
Нэгэн өдөр уулнаас буусан тэдний гал оройн тооны дараа бүгд хуарандаа байж. Нааран дээрээ дээшээ харж, гараа салаавчлан дагзандаа аван хэвтсэн Сугар санаандгүй
- Одоо ч гарах дөхөж байна даа. Хурдхан шиг л нутагтаа очих юмсан гэхэд нөгөө талын эгнээ наарнаас
- Эндээс гарах ч тийм санаан зоргын эд биш байхаа гэтэл гэнэт гэдэн нь хөдөлсөн Сугар
- Гарахгүй тэгээд яадгийн болж байна гэж нилээн ширүүхэн дуугарсан нь өөрийнх нь хүслийг тасалсан тэр дуунд зэвүүцэн бухимдсаных. Нөгөө талаар Сугар энд ирээд бараг гурван жил болох гэж байлаа. Ял гэдэг хугацаатай тул өдөр хоногоор хорогдож байсан үе. Тэрэндээ ч жаахан эрдсэн байж болох.
Угаас энэ нарсанд чөтгөр шиг санаатай нэгэн бас л байх л даа. Зарим нэг нь гарах гэж баярлаж байхад зарим нэг нь яавал түүнийг гаргахгүй байхав гэж бодол болон байх жишээтэй. Зарим нь бүүр гарсан нэгнийгээ засаг цагаан хэмээх хоолныхоо цагаан тавгаар даллан дуудах үйлдэл хийх нь чухам юутай ч зүйрлэмээр юм дээ. Гэтэл тэр нэгэн орой Сугарын хэлсэн үг хэн нэгэнд таалагдаагүй бололтой. Гарах дөхсөн хүн улам бүр дуугай болж, элдэв юманд орооцолдохгүй байхыг хичээдэг ажээ. Яг ийм үед Шийрэв Сугарт анхааруулан сануулж хараагаа салгахгүй байхыг хичээх болов.
Тэнгэр бүүдийн сүүмийрхэж, шиврээ бороо уйлагнан, уйтгар хуйрганасан нэгэн өдөр хорихын дарга Дэмбэрэл Шийрэвт ээлжит эргэлтийг нь өгөх гэж дуудуулж Шийрэв
- Ялтан Шийрэв ирлээ гэхэд
- За ор ор гээд гэрээс нь ирүүлсэн жаал юмыг өгөөд
- Бие хаа чинь гайгүй юу? Тэр болгон уулзаад байж чадахгүй болохоор гайгүй байгаа л гэж бодохоос цаашгүй юм байна шүү дээ.
- Тэгэлгүй дээ. Би ч гэсэндээ ямар гавъяа байгуулчихсан биш дээ харин ч л таны хүчинд гэрээсээ ганц нэг юм аваад бусдаас илүү юү болохоос дутах юм алга. Харин манайхан . . .
- Танайхан дажгүй байгаа юм шиг байна лээ. Саяхан нутгаас тахир Балдангийн хүүгээр жаал юм явуулж. Хагасыг нь буцаасан. Ирүүлсэн болгоныг оруулна гэж юү байхав гэснээ
- Өө тийм. Манай анги нэг газартай ажил төрлийн холбоо тогтоох гээд байгаа. Хэрвээ тэгвэл чамайг явуулъя уу санаатай байна. Ажил нь хөнгөн байх ёстой гэснээ
- За за тэгээд болгоомжтойхон л байгаарай гээд гаргалаа. Хэдийгээр ялтантайгаа ингээд сүжрээд байж болохгүй ч яалт ч үгүй нутаг нугын удам судраараа нэг нэгнийгээ мэдэх улс гэдэг хэцүү бололтой.
Энэ байдал нь зарим нэгэн хулгарт таалагдсангүй ээ. Түүнийгээ мэдэгдэх гэж Шийрэвийг унтаж байхад нь хэн нэг нь орон дотор нь хатгачих нь тэр. Цаагуураа ч өөр бодолтой байхаа ядахгүй. Харин хаа очиж амин газраас нь хол тул аюул болсонгүй хорихын эмнэлэгт хэд хоног өнгөрөөлөө. Энэ хооронд Шийрэвийн гал дахин модонд гарах болтол тэдэн дотор Шооной хэмээх хочтой нэгэн гар явах агаад юм л бол Сугарын аль нэг талд гаран үг өдөх болов. Сугар хэрэндээ Шийрэв ахынхаа үгийг санан тэвчин явах боловч тэвчээр гэдэг хэмжээтэй дээ. Шоонойгийн өдөх бүр дэндсээр байлаа. Хөрөөнд суухаар заавал нөгөө гарт нь суучихаад ер татахгүй арсайтал инээгээд татаж буй дүр үзүүлээд байна. Мод ачихадаа нэг үзүүрт нь гарчихаад албаар сөөлжөөд хүч бараад байна. Тэрний хажуугаар хэл ам нь гэж хорт могой л ярьдаг бол тийм юм хэлэх байх гэмээр юм ярина. Тэрнээс гадна түүний онийсон хоёр нүд нь гялтагнахаараа ямар ч эрийн зүрхэнд нэг хүйтэн юмаар хайрах шиг зэвүүн ажээ. Тэр лав хүний ертөнцөд эхээр дамжиж ирээгүй, арай өөр талаас ирсэн болов уу гэмээр. Нэг удаа Сугар нилээн бүдүүн мод ташаалдаад явж байтал хажууд нь ирсэн Шооной нүдээ гүйлэгнүүлэн марсайтал хүйтнээр хи хи инээж
- Танай хөгшин шуумарын доодох тэгээд хэр зэрэг ажиллах юм дээ? гэхэд
- Чи ер нь түрүүнээс юу гээд даль даль гээд байгаа юм бэ гэтэл
- Хи хи бас их ууртай баньд байх нь. Чамайг Шийрэвийн баньд гэж нарс даяараа л мэдэж байгаа шүү дээ хи хи гэж муухай жингэнэн инээгээд яваад өгөв. Сугар тэсээд л байв. Тэгтэл жаал байзнаж байгаад дахиад л хэзийдээ ч юм хажууд нь хүрээд ирчихсэн сүг сүүдэр шиг энэ тэнд гарч байгаад
- Чи үүнийг хардаа гэж гар хийцийн жижигхэн хутга харуулсанаа
- Танай Шийрэвийн арьс хүүхний цавьний арьс шиг хариугүй нимгэн юм билээ дээ хамаа. Чи ч бараг мэднэ биздээ хи хи гээд эргэхэд нь Сугарын тэвчээр барагдаж ташаалдан явсан модоо чулуудаад Шоонойг далан дээрээс нь барин авч ганцхан сэгсрээд дороо хийн хоёр сайн шанаадаж өгөөд гараас нь нөгөө муу хутгыг нь булаан автал ар дагзанд нь хүйтэн төмөр хүрч, бууны замаг дуугарган, хуяг сүртэй нь аргагүй
- Зэвсэгээ хая, гараа өргө гэж хашгирлаа. Ингээд ялаа дуусгаад гарах гэж байсан Сугар, хоригдол зодож бүр цаашлан хутга далайсан. Хэрвээ харгалзагч таслан зогсоогоогүй бол хүний аминд ч хүрэхэд бэлэн байсан. Үүнээс үзэхэд хоригдол Сугар нь огт засан хүмүүжигдээгүй үндэслэлээр ялаа нэмүүлж, түүнийг зогсоосон харгалзагч хуяг цол нэмж, Сугар гарах гэнэ гэхэд эгдүүцсэн хулгар хороо гаргаж санаагаа амраах нь тэр. Аавынх гэдэг ийм л амьдралын өөр эрэмбэтэй газар.
Үүнийг сонссон Шийрэв түүнд
- Чамд хэлээгүй юү. Болгоомжтой бай гэж. Чамайг алдаа хийлгэхийн тулд намайг чамаас холдуулж байгаа юм. Тэгээд чамайг шордсоор байж тэвчээрийг чинь барж санасандаа хүрч байгаа нь тэр.
- Тэр муу хуяг харж л байсан шүү дээ.
- Тэр харж байсан нь мэдээж. Гэхдээ хэнийг яаж гэдэг нь сонин. Ер нь бол яаж ч харж байсан байж болно. Түүнийг харахад Шооной биш чи хутга гарган дайрч байсан байж болно шүү дээ. Чи ч энд хэдэн жил болсон гэхэд бас л болоогүй байна даа. За одоо яахав санаагаар битгий уна. Харин ч өөр хориход шилжүүлчихээгүй нь их юм. Би нэг юм бодоод байгаа. Гэхдээ чамд одоогоор хэлэхгүй. Дундуур чих орж мэднэ гэж шивнээд яриа өндөрлөв.
Сугарын дотор харанхуйлаад дэлхий хөмөрчих шиг. Хүсэн хүлээсэн өдөр хоногууд ойртоод ирэхийн ингээд дахиад холдчих юм гэж гэж байдгаа бас. Одоо дахиад чилийсэн гурван жил. Муу эжийгээ урд нь байгаагүйгээр бодон шаналав. Анх энд ирсэний дараахан нь муу ээж нь нэг эргэж ирсэнсэн. Тэгээд ээж нь
- Хүү минь хичээж байгаад гараад ирээрэй. Бусадтай битгий үг сөрж муудалцаж байгаарай. Олон дотор сайнтай муутай л байгаа шүү. Ээ дээ хичээгээрэй гэж захиж захиж явсансан. Ээж нь бас ч гэж эндхийн улсын занг гадарладаг байждээ. Арга ч үгүй биздээ. Ганц ханилсан хань нь эндэхийн амьдралаар ихэнхи насаа өнгөрөөсөн болохоор үзэж харахаа байг гэхэд сонсож дуулсан юм байсан л байх.
Мөн энд ирсэний дарааханаас Хандаагаас захиа ирдэг байлаа. Даана ч энд захиа ч бүрэн бүтнээрээ ирэх эрхгүй газар. Шалгах нэрийдлээр хэзээний задарчихсан, хэн нэг нь уншчихсан байх. Сугар тухайн үедээ энэ орчиндоо дасах гэж будилж явсан үед юун захиа занаадаа манатай явсан биз. Тэгээд энд орсон хүн цаагуураа битүүдээ наранд байгаа хэн нэгэнд юмуу эсвэл юунд ч юм тунирхан гоморхдог нь зан. Ялангуа Сугар шиг хийгээгүй хэргийн төлөө ирсэн хүнд бол бүр хэцүү. Түүнийгээ хэн хүнд хэлэхэд итгэхгүй, шүүх хүртэл итгээгүй. Гэтэл Хандаагийн захиаг уншихад мөн л тийм өөрт нь итгээгүйгээр барахгүй өмгөөлж өмөөрсөн аяс харагдахгүй байгаад дотроо гомдох шиг. “Чамайг ийм юманд холбогдоно гэж санасангүй. Гэхдээ яахав эр хүн долоо дордож найм сэхдэг гэдэг. Биеэ бодоод бас ээжийгээ бодоод гараад ирээрэй” гэсэн ерөнхий утгатай захиа цаанаа нэг сэтгэлгүй мэт санагдаад болох биш. Мэдээж Сугар цэрэгт явсан байсан бол ийм захиа ирэхгүй харин хайрлан дурлаж, хүсэн хүлээсэн аястай байх байсан биз гэж бодогдоод тэрэндээ бүр итгэж байлаа. Тэгээд түүний хариуд “Би нэгэнт ийм замаар орсон өнгөрсөн хүн. Чухам яагаад орсоныг хэн ч ойлгохгүй, чи ч ойлгохгүй, болсон бүхэнд минь хэн ч итгэхгүй. Тэр ч байтугай миний ээж ч ойлгосон, итгэсэн гэж би бодохгүй байна. Чиний амьдрал гэгээн саруул, итгэл мөрөөдлөөр дүүрэн байгаа тул тэр дундаа намайг оруулж хараар будаад хэрэггүй биз” гэсэн өнгө аястай захиа бичээд явуулчихаж билээ. Энэ захиа тэр муу охиныг хэрхэн мохоож байгааг Сугар ер төсөөлсөнгүй. Түүнээс хойш Хандаагаас хоёр ч захиа ирэхэд Сугар хариу бичсэнгүй. Сугарын ийм алхам хийхэд бодвол залуу улсын хоорондын зай, санаа сэтгэл, хийгээд юмыг ухаарах ухааны бяд, цөхрөл гуниг нөлөөлсөн байж таарна.
Ээждээ хурдхан очиж санаа сэтгэлийг нь амрааж, алдаж оносон ч гэсэн Хандаадаа сэтгэл зүрхээ нээж, нүүр нүүрээ харалцан ярилцвал намайг ойлгох байгаа гэсэн бага боловч итгэл найдвар гялалзаж байсан нь ингээд талаар өнгөрлөө. Одоо дахиад хэзээ энэ итгэл найдвар эргэж ирэх юм бүү мэд.
Сугарын “За тэгвэл муусайн хулгайч нартай өөрөөр харьцандаа. Та нарт чаддаг юм байхад надад ч бас чаддаг юм бий л байх” гэж дотроо занаж зүхэхийн хор суулгаж байгааг Шийрэв гадарлаж байлаа. Хэрвээ эр хүн нэг тэгээд ирэхээрээ ирээдүйгээ харахдаа харалган болдгийг Шийрэв андахгүй. Гэхдээ Шийрэвийн дотор нэг санаа бий. Тэр нь юу вэ гэхээр Дэмбэрэл хурандаагийн хэлснээр тэдний засан хүмүүжүүлэх анги хар үнэгний аж ахуйтай ойр дотно ажиллах болжээ. Тус аж ахуй дээр очиж хар үнэгний хоол бэлдэхээс авхуулаад хашаа хороогий нь аялуулах гээд хорих ангиас гадуур ажиллах ажил гарсан явдал юм.
Шийрэв яаж ийж байгаад түүнд л шургалан орох, орохдоо Сугартай хамт явж ажиллах санааг дотроо өвөрлөн яваа. Нэг удаа Дэмбэрэлтэй уулзахдаа үг хавчуулж
- Уг нь бол энд ёстой яльтай яльгүй хэргээр орчихсон ирээдүй нь өмнөө байгаа залуус мөн олон байх юмаа. Даана ч энэ орчин нөхцөл байдал тэдгээр залуусыг бүр эвдчих юмдаа гэхэд
- Тэр нь ч тийм. Гэхдээ өнөөдрийн нөхцөлд тэднийг ялгаж салгад байх бололцоо ч алга, тийм их хөрөнгө мөнгө ч гэж юу байхав. Хий дэмий л харамсах юм даа. Хэрвээ болж өгвөл ганц нэг ч гэсэн залуусыг ирээдүйн зөв замд нь гишгүүлчих юмсан гэж тамхиа уушиглах зуураа ярина. Тэгтэл Шийрэв
- Дээрийн яриад байсан хар үнэгний аж ахуйн талаар . . . гэж үгээ тасалтал
- Өө тийм. Дээд газраас удахгүй шийд ирнэ гэсэн. Би чамайг тийш нь гаргадаг юмуу санаатай байгаа. Тэгвэл чи нэг гайгүйхэн шиг байж байгаад суллагддаг арга юу байна. Гэхдээ ажил унагааж болохгүй шүү
- Хэдэн хүн гарах юм бол? Би нэг залууг аваад явчихмаар байх юм. Уг хүн нь их сайн хүү
- Хэн тэр вэ?
- Донровын Сугар
- Хн! тэр чинь засрах нь байтугай сая ялаа нэмүүлээ биз дээ. Чи ер нь юу л яриад байна даа гэхэд Шийрэв
- Тэр ч яг үнэндээ наадуулын л хийдэл. Бид хоёрыг ойрхон байгаад байдаг болохоор намайг эмнэлэгт хэвтүүлж байгаад тэр хооронд л тэсвэрийг нь барсан шиг байгаа юм.
Нэг иймэрхүү яриа өрнөөд сар болоогүй байтал тухайн аж ахуйруу нэг ахлагчаар ахлуулсан хэдэн хүмүүжигч явлаа. Тэдний дотор Шийрэв Сугар цаана нь бас хэдэн хоригдол яваа. Тэд эхлээд аж ахуй дээр хар үнэгний хашаа байр савыг янзлах ажил хийж байснаа дараа нь хар үнэгний хоол бэлтгэх газар ажиллахаар болов.
Цантын бааз гэх нэртэй энэ газар нь бор бор намхан толгодтой талын дунд орших төмөр замын нэгэн зөрлөг. Энд хойш нь орос руу махны хэрэгцээнд явуулах адууг ялгаж амьдаар нь ачааны вагонд ачдаг газар л даа. Нутгийн хүмүүсийн хэллэгээр адуу малийндах газар. Адуугаа хашаад цааш нь нэг нэгээр явахаас өөр аргагүй болгон нарийсгасан байх бөгөөд түүгээр орсон адууг эмч болов уу гэмээр цагаан халаадтай орос хүмүүс үзээд тэнцэхийгээ шууд вагонд ачих зориулалтаар тоногложээ. Харин тэнцэхгүйгээ хэд хэд ангилан ялгаж, заримыг нь хэд хоногийн дараа оруулах, бүр нэг тэнцэхгүй хазгар доголон, туранхай адууг тэндээс холгүй газар адгуулж байгаад нядалгаанд оруулж хар үнэгний хоол болгон явуулна.
Энд ёстой л газар газрын адуу цугларна. Адууг дагаад Цантын баазын хавиар хэд гурван морь хөтөлсөн, зарим бүр хэсэг бусаг адуу туусан дэл сул малын наймаачид хөлхөлдөнө. Яагаад гэвэл газар газраас туугдан ирсэн энэ олон адуун дотор хурдтай иртэй, хатираа жороотой, сайн муу адуу алийг тэр гэхэв. Тэднийг нааш цааш нь болгох сонирхолтой эрс зөндөө. Үндсэндээ бол адуу тойрсон эрчүүдийн цуглардаг газар гэхүү дээ. Баазыг тойроод энд тэнд адуу тууж ирсэн агтчидын майханаас гадна явуулын улсын оромж ч байх нь элбэг. Тэдний дунд ганц пөөнийсөн бор гэр байх нь хоригдлуудын гэр. Хэдийгээр хоригдлын нэртэй боловч энэ нутгийнхан, өртөөнийхөн, тууварчид, явуулынхан тэднийг хоригдол энээ тэрээ гээд жийрхээд байх нь үгүй. Тэд энгийн ардын амьдралаар л амьдрана.
Энэ тав зургаан хүний нэг нь хуяг нь боловч чухам хэн нь юм үл ялгагдана. Тэд бүгд алаг хувцасаа сольж, үс тавьчихсан тул бусдад сэтгэлийн сэв, нүдний зэврээ байхгүй. Өнгөц харсан хүнд тэндхийн ажилчид л гэсэн үг.
Энд манай Сугарын хувьд ганц нар нь гарсан газар байлаа. Угаас адуу маланд дуртай, түүндээ ч эрэмгий хүн дээр нь гурван жил шахуу мод хийчихсэн бие хаа тэгшрээд хэрийн адуу түүнд унага даага шиг болсон үе. Тэр энд байхдаа өөрийгөө чухам ямар газар ирсэн хэн гэдгээ мартчихна. Нарснаас гараад наранд байгаа мэт л байх ажээ. Өлсөж цангах юм түүнд алга. Элдвийн дарамт шахалт, хулганасан, гилбэгнэсэн, гялтгасан нүд энд ерөөс үгүй.
- Энд нэг сайхан залуу байнаа. Адуунд ер муугүй ээ
- Аа тийм. Тэр хэцүү нэртийнхний л нэг бололтой. Яаж яваад орчихсон юм бол доо зайлуул
- Залуу хүн алдаа л биз. Залуу явахад алдахыг алийг тэр гэхэв
- Нуруундаа салхинаас бусдыг хүргээгүй хэдэн адсага байгаа юмсан. Энэ хүүгээр тэднийг баахан ноолуулахсан гэх мэтийн яриа баазын орчмоор майханаас майхан дамжин яригдах болов.
Яалт ч байхгүй гологдон үлдсэн адууг хэд өнжөөд нядалгаанд оруулна. Аж ахуйгаас цуваа дугуйтай гучин нэг гэдэг хуучивтар машин хар үнэгний хоол авахаар хэд өнжөөд нэг ирнэ. Түүний жолооч Цэнджав гэж буржгар толгойтой өндөр ёхигор хар хүн байх. Хээ шаа гэж үгүй олон хүүхэдтэй жирийн л нэгэн жолооч.
Тэрээр хоригдлуудын гэрт хэзээ язааны гэртээ ирсэн мэт адууны мах чануулж идсэн шиг тухалж авна. Заримдаа хэд хоног өнжих нь ч бий. Тэгэхдээ эндхийн майхнуудаар тойрч адуу мал сонирхон явах нь олонтоо. Заримдаа Шийрэвтэй нийлж тэргээ ухан хэдэн өдрөөр ч хамаагүй өнжинө.
Сугарт гоё ганган эмээл хазаар гэж юү байхав. Нэг муу цэрэг эмээлийн тасархай, ганц богинохон уурганы ёзоор тэгэсхийгээд болно. Гэхдээ тэрээр тэр хавийн айл хунар, тууварчдын майханаар хэсэж хүмүүсийн ойр зуурын ажилд тус дэм болохыг хичээнэ. Өөр хийх ч юм түүнд алга. Угаас тэр муудаа ч хүний гар харж байгаа юм шиг тэгж яваа юм биш. Өсөж торинсон, дасаж сурсан амьдралын орчин нь байсан тул нэгэн бодлын тэрээр жаргалтай байлаа. Түүнийг хаа нэг хүнгэнэтэл инээх дуу, баясгалантай царай сүүлийн үед харагдах болсонд Шийрэвт ч гэсэн сэтгэл өндөр. Сугар анх арван наймтай жаахан амьтан ирсэнээ бодвол одоо хорин нэг хоёр шүргэж байгаа хаанаас нь ч харсан сайхан залуу. Эм хүн байтугай эр хүн нүд алдаж бишрэмээр болчихсон үе. Гэхдээ үүнийгээ өөрөө сайн мэдэхгүй л дээ.
Мэргэжил нэг учир Шийрэв Цэнджавын машин тэрэгтэй нь ноцолдож суух нь бас нэг бодлын жаргал. Цэнджав жолооч хээгүй сайхан амьтан тул Шийрэвтэй ихэд шадарлах болов. Тэрээр нэг удаагийн ирэх ёстой ээлжиндээ ирсэнгүй тул ачих махны хэмжээ ч нилээн их боллоо. Тэгээд Цэнджав жолооч ахлагч хуягт
- За хө надад туслах хоёрын зэрэг хүн өгнө байгаа. Тэгэхгүй бол очоод буулгахад нуруу ууцны хуучтай би барахгүй байх гэхэд хэдийгээр хоригдолыг дураар явуулж болохгүй ч гэсэн туслахаас өөр аргагүйд итгэлтэйгээр
- Уг нь болохгүй. Гэхдээ яахав Шийрэвийг аваад явах уудаа. Бусад нь эндээ байж байг гэх нь бас ч гэж юм хариуцаж байгаа хүний үг. Тэгэхэд “хожим яагаа ч билээ” гэж санан Шийрэв
- Та л зөвшөөрч байгаа нь үнэн бол яахав гэж ам авснаар Цэнджав жолоочтой хөдөллөө.
- Манайх гэдэг айл эндээс холгүй дээ. Бараг замын голд хоёул манайхаар буугаад гарнаа. Би ч олон нялх нойтон хүүхэдтэй. Манай гэрийн хүн гэж хүүхдүүдтэйгээ нооролдоод тэднээсээ нэг их ялгагдахгүй шахам л болсон хүн бий. Харин би энэ мах зөөх болсоноор манайх гэж айл чинь халуун зунаар бууз хуушуур болсон л айл байдаг юм. Яах вээ дээ харсаар байтал та нар нүдэн дээр янзалж байгаа малын мах юм чинь тиймээ хө. Жаахан бараан л байдаг юм. Гэхдээ яахав хүүхдүүд хоолтой л байвал болох нь тэр гэж гэж ам хуурайгүй ярьж явлаа. Шийрэв
- Өөрөө ингэхэд ер аль нутгийн хүн бэ дээ?
- Өвөрхангай зүгийн хүн. Бүр Хужиртынх гэхэд учиргүй их гогцоорон буржийсан үсийг нь харж “Энэ толгойны буржгар энэ тэр нь бол тэр зүгийнх биш л баймаар. Ховдын Зэрэгийнхэн нь л нэг иймэрхүү байдагсан” гэж бодож явсан Шийрэв
- Танайхны тийшээ чинь одоо ийм сайхан буржгар хүн бас байнаа
- Ха ха энэ толгой юу, сайхнаа хат. Над шиг амьтанд дарааны л нэмэр. Манайхны бүр уг сурвалж нь бол баруун зүгийнх байж мэднэ. Би зүгээр дотроо таахдаа дээр үед их хааны үед баруунтайгаас дайчлагдаж ирсэн улс болов уу гэж санадаг. Яагаав дээ хэвтүүл мэвтүүл гээд л ярьдаг даа гэхчилэн үеийн хоёр элдвийг хуучлан газар хороосоор нэг их хөндийг уруудан орж ирэхэд тэртээ тэнд бараг замын хажууд шахам ганц гэр харагдсан нь тэднийх аж.
Цэнджавын авгай гэж бүдүүн шар авгай алив хүүхээд тэг ингэ гэж галынхаа аман дээрээс босолгүйгээр бүхнийг зохицулна. Цэнджав хүүхдүүдээ дуудан
- Хүүхдүүдээ гараарай. Тэргэн дээрээс харж байгаад шинэвтэрээс буулгаад сайхан хоол хий. Тэр тэвшний баруун урд руу нь өнөө өглөө гаргасан мах бий. Харваас андашгүй гэхэд хүүхдүүд гаран нэг хөлний цул мах оруулж дор нь хоол хийлээ. Тэднийхнийг харж “Ишш! манайхан гэж бас л ингээд ноолорсон хэдэн улс суугаа байхдаа. Муу хөгшин минь яаж шүү нэг юм болгож байдаг юм бол. Хэдэн хүүхэд маань хэр болцгоогоо бол. Одоо уг нь муу шар охин маань эхдээ нэмэр болохоор болсон л байх учиртай. Хүүхдүүдийн дуу чимээ сонсолгүй хэчнээн ч жил болчихов доо” гэж гэнэтхэн гэр орон үр хүүхдээ учиргүй ихээр санагалзан сэтгэл нь шархирна.
Цэнджав авгай руугаа дохиж цаагуур чинь ганц юм бий юү? гэхэд Авгай нь суудал дээрээ эргэж, эрэгнэгний доороос хугас шил хатуу юм гаргав. Түүнийг Цэнджав хоёр аяганд хувааж хийгээд
- Замын улс газар хорох нь дээр нэг татчих гэхэд
- За даа хөгшин чинь ердөө энэ хар уснаас болж л энэ газар олон жил үйлээ үзэж явна гээд ядам хуруугаараа нанчид өргөж, духандаа хүргээд буцааж тавьлаа.
Тэд энэ тэрхэнийг ярьж жаал сууж байгаад
- За хөдөлцгөөх үү дээ гээд гарлаа
Цэнджав кабиндаа орж улаан тамхи бүдүүхэн шиг ороож асаагаад хөдлөнгөө
- Энүүхэндээ гэхэд Шийрэвээ би нэг хэдэн адуутай болох санаатай. Надад ч уг нь хэд гурван юм бий л дээ. Гэхдээ өнгө төрхийг нь сайжруулъя уу гэж санаад байгаа. Ирэн очин байдаг болохоор тууварчидтай тэр болгон уулзаад байж чадахгүй юм. Чи ганц нэг аятайхан юм харвал эзэнд нь хэлээд намайг иртэл торгоож байх арга юу байна гэхэд
- Тэр бололгүй дээ. Надаас өрсөөд л амьтан хүн наймаа хийчихдэггүй юм бол гэхэд
- За тэгвэл ч болоод явчихлаа гээд тэрээр хэдэн сайхан адуу авчихсан хүн шиг л хүнгэнэтэл дуу аялан, хаазаа гишгэлээ. Хоёрын хоёр жолоочид энэ хэрийн газар юу байхав дээ.
Түүнээс хойш Шийрэв Сугар хоёр битүүхэн сайхан адуу харж, эзэдтэй нь ганц нэг юмны наад цаадахыг ярьж явах боллоо. Үнэндээ тоо толгой нь л бүрэн бол мал маханд тушаадаг шиг жигнээд байх биш ганц нэг адуу сольж холих нь тууварчдад бол нэг их дараа болдоггүй л дээ. Хашаанд хэдэн тооны адуу орох ёстой вэ тэр тоогоор орох нь л чухал. Тэгээд л ангилагдаад гардаг болохоор сайхан адууг орных нь хэр тааруу юмаар солих гэж амьтан түүгээр эргэлдэнэ. Нөгөөтэйгүүр нутгийн сайхан адууг орос руу хоол болгоод гаргахад хэн тийм дуртай байх билээ. Тийм учраас ийм улсыг нэг их гоочлоод байхгүй. Бас ч үгүй тууварчдад ганц нэг юм илүүчилдэг байсан байж таараа. Шийрэв Сугар хоёр ч бас зүгээр байсангүй Цэнджавт юм олохын хажуугаар өөрсөддөө ганц нэг юм олох санаа төрнө. Түүнийгээ Цэнджавт хэлж хэд гурван төгрөг зээлж наймаа холио хийнэ. Хэрвээ юм олж чадвал Цэнджавын адуунд тавих жишээтэй. Гэхдээ тэр хоёрынх нэг их базаалтай биш.
Хааяа Сугарт ийм олон адууг хойш нь гаргаж байгаад харамсаж ёстой л нөгөө сайн эрс шиг эдгээр сайхан адууг хуйгаар нь хөөж нутгийн улсад тараамаар санагдана.
Ийнхүү Сугар Шийрэв нар сүүлийн гурван жил өвөл хавартаа тус аж ахуйн болон өөрийн хорих ангийн малыг маллаж, зун намрын цагт Цантын баазад ажилласаар ямартай ч гэсэн Шийрэв санасандаа хүрлээ. Тэр хооронд Шийрэв Сугар хоёр хэдэн сайхан морьдтой болох гэсэн боловч бас л шальсангүй ээ.
Сугарыг мал дээрээс бууж магадлангаар орох болоход Шийрэв
- За дүү минь одоо энэ хэдэн хоногт л хэн яаж ч байсан тэсдэг юм шүү. Элдэв янзын юмтай орооцолдвол чи энэ хар ангалаас дахиж гарах тухай бодоход хэцүү л болох байх. Юманд цаг хугацаа, хэмжээ хязгаар гэж байдаг. Чиний хувьд бол болсон гэхэд
- Одоо би иймээ тиймээ юманд халтирахгүй ээ. Би ч нэг үеэ бодвол таны хүчинд юм юм ойлгохтойгоо боллоо. Нас ч хорин дөрөв тав хүрчихлээ. Би хэрвээ тантай таараагүй бол ер нь яах байсан бол гэж хааяа боддог юм. Ах минь энэ бүх хугацаанд миний төлөө явсаныг чинь дүү нь мартахгүй ээ гээд хүнгэнэсэн хоолой нь бага зэрэг ээдрээтэж тасалдсанаа шүлсээ залгих шиг болоод гайгүй болчихов. Өдий насны тэгээд Сугар шиг амьтан уйлна гэж юу байхав. Гэхдээ сэтгэл юм болохоор шингэрэх үе гарна. Энд ирсэнээсээ хойш өөрт нь эцэг мэт хандах Шийрэв ахынхаа ачийг яана даа гэсэн битүү бодол түүнд үлдлээ.
Хүн байтугай амьтан хүртэл ижилсдэг энэ хорвоод гаравч оровч цугтаа байсан Шийрэв Сугар хоёр дэндүү дассан байлаа. Шийрэвт одоо жил хүрэхтэй үгүйтэй хугацааны ял бий. Сугар Шийрэвт санаа зовох авч, гарах болсондоо сэтгэлд нь нэгэн зул дахин сэрэх мэт бадамлана. Тэр хаашаа ч юм хар хурдаараа гүймээр, хоолойныхоо хэрээр хашгирмаар, эргэн тойрныхоо улсыг бүгдийг нь нэг сайхан халуу дүүгтэл тэвэрмээр, бүр хээр очоод хэвтмээр ч юм шиг, бүтэн гурав хоног унтмаар ч юм шиг санагдана. Тэгэхийн хэрээр ээжийгээ, нутгаа, одоо бараг мартах нь уу даа гэмээр болсон Хандаадаа хүртэл хашгачин гүйж хүрмээр бодогдож байлаа.
Шийрэвийн хувьд өөрөөсөө өмнө Сугарыг гарах болсонд цаанаа нэг л сайхан. Яагаад ч юм түүнд олон жилийн өмнө хийсэн нүглээ наминчилан цайруулчихсан юм шиг болж сэтгэл нь нэг л хөнгөрч дотор нь онгойно. Одоо надад нэг жил гэж бодохоор юухан байхав. Гэхдээ хашир байхгүй бол болохгүй шүү гэсэн бодол тархинаас үл гарна.
Ийнхүү Сугар магадлангаар орохоор анги руу яваад нилээд хэд хонолоо. Одоо Шийрэвт их ойр хүн нь Цэнджав жолооч л үлдсэн. Түүнийг ирэхгүй хэд хоновол хараад байх янзтай. “Өнөөдөр л ирэх ёстой доо” хэмээн бодож хаяагий нь шуусан хар гэрийнхээ сүүдэрт хэвтэж байтал баруун талын халцгар хөтөл даван яах аргагүй Цэнджавын ногоон тэрэг намрын халуунд нилээд цуцсан янзтай аахчин уухчин байна уу гэмээр гарч ирлээ. Машины дууг сонсож хэвтсэн Шийрэв
- Энэ муу ногоон тэрэгний мотор жил ирэх тусам л сулрах юм даа. Одоо ч хүч гэж бүр хариугүй болж гэж өөрийнхөө эзэмшлийн машиныг ярьж байгаа юм шиг амандаа үглэх нь Цэнджавт ч, түүний тэргэнд ч ихэд дассаны илрэл.
Машин гэрийн гадаа ирж нэг их дуу гарган тоормослоод, хэд сайн хаазлаад мотор унтарлаа. Бүхээгнээс Цэнджаваас гадна бүрх малгай толгой дээрээ хаясан, саарал даавуун дээлтэй, гялалзсан хромон гуталтай тэвхийсэн залуу инээсээр бууж ирсэн нь Сугар ажээ. Гэрийн хаяагаар харан хэвтэж байсан Шийрэв нүдэндээ ч итгэсэнгүй ухасхийн босож
- Үгүй ээ энэ чинь гэснээ “За ашгүй дээ” гэж бодлоо. Түүний хоолой дээр нь гэнэтхэн нэг юм горойж байснаа шингэрч хоёр нүдээр нь урсаад гарчихав уу гэлтэй халуу дүүгэн хацар дагав.
Цэргийн ногоон богц нэг гартаа барьсан Сугар аавдаа гүйж яваа хүүхэд шиг түргэн түргэн алхлан ирж Шийрэв ахыгаа ууцаар нь тэврээд өргөчихөв. Уг нь энэ хоёр салаад хэдхэн хонож байгаа. Гэхдээ энэ бол шал өөр уулзалт. Нэг нь гарсан, нөгөө нь гаргасан хоёр эргээд уулзана гэж бодоогүй байсан учир их хол, ихэд удаан уулзаагүй мэт сэтгэгдэл хоёуланд нь төрнө. Тэгсэнээ сая нэг хэн хэн нь амьсгаа авч
- За яасан дүү, болчихов уу?
- Болсоон ахаа. Би суллагдлаа гэснээ дахин тэвэрч
- Шийрэв ахаа баярлалаа танд гэснээ
- За орох уу гэхэд Шийрэв дуугарч ч чадсангүй. Бүгдээрээ умгар хар гэртээ орцгоож, ахлагч болон бусад нь саяын болсон явдалд бяцхан уярч Сугарыг хаа нэгтэйгээс ирсэн дарга мэт л дээшээ дээшээ болцгоож хоол унд мах шөл гэцгээв.
Сугар богцоо задалж бүгдэд нь талх саахар боов боорцог, ганц нэг оймс тамхи тариа өгөөд, Шийрэв ахдаа нэг түрийтэй гутал, цамц өмд ер нь нэг сайн хувцаслаад ганц шил архи задлав. Гэр дүүрэн эрчүүдэд тэр юү болохов. Шийрэв
- Өө надад яахнав дээ. Муу ээждээ жаал жуул юм авахгүй. Ээждээ л хурдан очиж элгий нь амраа гэхэд Сугар
- Одоо нэгэнт гарчихсан юм чинь юунд яархав. Энүүгээр жаахан эргэж унааны хэдэн морьтой болноо. Энэ газар газрын сайхан амьтад ингээд оросын хоол болно гэхээр харамсах юм. Ядаж ганц нэг нь ч гэсэн эндээ үлдэж ясаа тавиг дээ гэх нь юун нөгөө гарын дор юм шиг байсан жаахан хүүхэд, нэг их том залуу болсон шиг Шийрэвт санагдана. Түүнд яагаад ч юм өсгөж хүмүүжүүлсэн үр нь амьдралын замд хөл тавих гэж байгаа юм шиг сэтгэгдэл төрөх нь тэдний бие биедээ хэрхэн дассаных.
Тэр намар хэд хоног Сугар Цантын баазын хавиар өнжлөө. Чөлөөт хүн болсоор адуу малын наймааг тууварчид болон нутгийн улстай нүүр бардам ярилцана. Юуны урдаар нэг сайхан эмээл хазаар сайхан хул морь худалдаж авлаа. Одоо Сугарыг харсан хүмүүс ам ангайгаад татчихмаар, хүүхнүүд бол уяраад нураад уначихмаар сайхан залуу харагдана.Тэрээр элдэв янзын буруу юм хийлгүйгээр хүмүүсийн юмыг урд хойно нь оруулж наймаа хийсээр өөртөө хул морьноосоо гадна аятайхан явдалтай ижилхэн буурал зүсмийн хоёр морьтой болов. Шийрэв ч зүгээр байсангүй Цэнджавтай нийлж наана цаана болгосоор нилээд хэдэн тооны залуу голдуу юмтай болчихов. Тэгээд хэд хоногоос Сугар нутаг явах болж мэдээж морьдоо аваад явах тул замаараа Шийрэв ахынхаа хэдийг гэрээд нь дөхүүлж өгөх, Цэнджав замд элдэв шалгалт таарах вий гэж өөрт нь болон адуунд нь зам явах бичиг хөөцөлдөн олж өглөө. Маргааш өглөө нь Сугар явахаар болж хамаг юмаа зэхлээ. Тэгээд Сугар
- Шийрэв ахаа сартай саруулхан байна. Хоёул өнөө шөнө гадаа хэвтэх үү?
- Тэгье л дээ. Эр хүний жаргал эзгүй хээр гэдэг байхаа гээд инээсээр гарлаа. Сар цавцайж, одод түгсэн салхи ч үгүй сайхан шөнө. Урд ар, хойд энгэр тэр чигээрээ л адуу байгаа бололтой унгалдах нь унгалдаж, зарим нэг нь хамраа дуугаргаж анир үргээнэ. Хоёр эр морьдийн өвс шир шир хазлахыг сонсон хэвтэх зуураа яриагаа эхэлж чадахгүй нэг хэсэг чимээгүй хэвтлээ. Одоо бол харин аргагүйн эрхэнд жинхэнээсээ зам салах гэж буй эрчүүл байлаа. Шийрэв нэг их санаа алдаж
- За миний дүү одоо юу алзахав. Ах нь ч гэсэн нэг их юу ярихав. Ирэх жил гэхэд ах нь гэртээ сууж байна. Миний тэрэг барих ч одоо лөөлөө болоо биз. Нутагтаа харьж авгай хүүхдээ авч мал дагасан нь өлзий болох байх. Миний дүү одоо элдэв юманд орооцолдож ахиж битгий алдаж эндээрэй. Олон дотор үг, үйлдэл хоёроо цэгнэж, өөрийгөө чагнаж яваарай. Замаараа ахынхаа энэ хэдийг манайд дөхүүлээд ганц нэг хонож биеийнхээ чилээг гаргаж, морь малаа амраачихаад цаашилна биз. Манай авгай гэж хормойтойгоо орооцолдсон шар авгай тогоо шанаганаасаа илүү гарахгүй суугаа байх. Миний хэдэн сөөвгөр шар хүүхдүүд одоо овоо болоо байлгүй дээ гэж Сугарт захиж байсан үг нь гэр орон үр хүүхдээ санасан эцгийн үг болон хувирч одов. Тэгтэл Сугар
- За тэгнээ ахаа. Одоо би дотроо бодолтой, дороо суурьтай явах болно. Та ч надад эцэг мэт байлаа. Энэ ачийг тань мартахгүй ээ. Харин танаас би нэг юм асуух гэсэн юм.
- Тэр чинь юу билээ?
- Би өөрийнхөөрөө бол тэр хүнтэй уулзаад улаан нүүрийг нь хийх газаргүй болгомоор л санагддаг. Гэхдээ таны санаа чухам ямар байдаг бол?
- Чи тэр Дарьзав гэдэг нөхрөө л яриад байна уу?
- Тийм
- За хө учирч бий дээ. Би чамайг ч ийм юм бодож яваа гэж мэдрээд л байсан юм. Хэрвээ би чиний оронд юм бол очиж уулзана. Энэ яахав хор байна, шар байна. Ийм газар хэдэн жил болсон эр хүний зан юм шүү дээ. Гэхдээ амьдрал гэдэг урт юманд учир их бий. Түүнийг занаж зүхэж, гар хүрч бүр болохгүй шүү. Харин зүсээ харуулахад ерөнхийдөө л болох болов уу. Айсан хүн ямар болдгийг чи мэдэх газар. Тэр хүн ямархуу бодолтой хүн билээ чи түүнээс давж л бодох хэрэгтэй.
- За за би таныг ингэж хэлэх ч болов уу гэж бодсымаа. Би өөрийгөө захирч явах болноо гэхэд
- Өө тийм бас нэг юм хэлэхэд чамайг байхгүйд нутаг орон, хүн зоны байдал өөрчлөгдсөн байж мэднэ. Амьдрал чинь бүр боломгүй бол ахыгаа бараадвал ах нь чамайг сайхан жолооч болгож өгч болох юм. Жолооч гэдэг ч бас эр хүний хийх хийморьтой ажил шүү
- Харин л дээ. За за эр хүний замын хүзүү урт гэдэгдээ ах минь бид цаашдаа зөндөө уулзах байлгүй дээ гэснээр тэдний яриа өндөрлөв. Шийрэв гэдэг энэ эрд яахын аргагүй амьдралын хар ухаан цогцолжээ.
Үүрийн таван жингээр арваад тооны адуу туусан залуу баруун зүг нар уруудан гарч өглөө. Хүн эрх чөлөөтэй болох, түүнийгээ мэдэрч явах ямар их жаргал, ямар их хувь тавилан бэ. Тэгээд болоогүй ухаан орсон цагаасаа эхлэн мэдэрсэн тэр л орчиндоо эрх чөлөөтэй болонгуутаа очино гэдэг юутай ч зүйрлэмгүй сайхан. Тэрээр нэг мориндоо багахан ачаа тэгнээд сул тавьж морьдтойгоо нийлүүлэн, нэг их урт биш ч гэсэн уурга сугавчлаад дөрөөн дээрээ босон салхи сөрөн адууны тоосонд давхиж явна гэдэг ёстой эр хүний жаргал гэдэг энэ. Сугар одоо яг л бүр багын мөрөөдөлдөө хүрч сайн эр болчихсон адуу хөөж яваа мэт сэтгэгдэл төрнө.
Эрх чөлөөтэй болж сэтгэлийн тав ховхорход сая л нэг бага залуу насны хайр дурлал Хандаагаа бодох эрхтэй болсон мэт санагдан санаанаас үл гарна. Тэрээр Хандаагаа ч, ээжийгээ ч, нутаг орноо ч ямар янзтай үлдсэн яг тэр хэвээр нь бодно.
Тууварчдын араас хөтөлгөө морьтой гарсан юугаа ч мэдэхгүй хүүхэд нас аль тэртээ он жилүүдийн цаана гэнэн цайлган тэр л янзаараа үлдэж дээ. Замаараа Шийрэв ахынхаараа дайрч хэдэн адуугий нь, явуулсан жаал зугаа юмтай нь өгчихөөр цаашаа ижил хоёр морио хөтлөөд нэг их ачаа гэхгүй дан морьтой юм шиг хурдхан давхиад очно. Дараа жил ер нь ямархуу байх бол. Хандаатайгаа морь ижилсүүлж унасан шиг явах болов уу, зодог шуудаг өмсчихсөн ташаа тулан ханхалзах эсвэл хэдэн сайхан морь уячихаад хусуур түрийлсэн шиг алхах ч юм билүү.
Ээж маань хэр өтлөө бол. Намайг очихоор уйлж унжаад сүйд болноо. Хандаа маань хаа байгаа бол. Намайг хайрласан хүлээсэн хэвээрээ болов уу гэхчилэн элдэв өнгийн бодол ээлжлэн эрээлжлэн орж ирнэ.
“Дарьзав. . .” гэж бодсоноо шүдээ зуух мэт болж шанааных нь судас нь гүрэлзэнэ. “Тэр нөхрийнх хаахнуур нутаглаа бол. Замд байдаг бол шудраад гарах юм шүү. Одоо царайг нь нэг харах юмсан. Тэр үед ч нэг том ах л санагддаг байж. Даана ч нусаа ч олигтой арчиж чадахааргүй хүүхэд байхад намайг арай л дэндүүлсэн дээ. Намайг зүгээр л буцаачихгүй тэгэн тэгэн хорлохын хэрэг юунд байсан юм бол. За яахав аяганы хариу өдөртөө агтны хариу жилдээ гэдэг дээ. Чи бид хоёр нэг уулзах өдөр бий байгаа” гэсэн бараан зүсмийн бодлууд ч бас хөврөнө.
Сугар яван явсаар овгор гүвгэр хэдэн бор толгодын дундах авсаархан жижигхэн сумын төвд дөхөж ирээд тууж явсан хэдээ тэрүүхэнд орхичихоод ачаатай морио хөтлөн сумын төврүү орж ирлээ. Энэ суманд Шийрэв ах нь шуудангийн жолооч байсан гэдэг. Сумын төв эль хульхан. Шийрэв ахын хэлснэр бол сумын захиргааны арын арын гудамжны захын цэнхэр хаалгатай хашаа гэсэн. Орой дээрээ шинэдээ улаан байгаад наранд гандаад, үзүүр нь сэмэрсэн ягаавтар болсон туг тамирдаж ядарсан мэт хааяа нэг салхинд дэрвэх дан цагаан шавар байшин байх. “Энэ л захиргаа нь бололтой” гэж бодсон Сугар араар нь тойрч удаах гудамжны захын хуучин цэнхэр байсан болов уу гэмээр хаалганд тулж ирлээ. Хаалгыг нь түлхтэл онгорхой, шагайтал уяатай халтар нохой учиргүй боргов. Нохойн дуунаар гэрээс дан тэрлэгтэй залуухан шар бүсгүй гарч ирсэнээ танихгүй хүнийг гайхан дөхөж ирэхэд Сугар
- Сайн байна уу? Энэ Шийрэв гэдэг айлынх мөн үү? гэхэд бүсгүй түүнийг хөлөөс нь толгой хүртэл нь ажиглан
- Мөөн мөн. Аав эзгүй байгаа л даа. “Аан яриад байдаг Оюунбилэг гэдэг том охин нь энэ бололтой” гэж таамагласан Сугар
- Аан ашгүй олоод ирж. Ээжтэй нь уулзвал болох уу?
- Тэгээ тэг та ор л доо. Нохой зүгээрээ уяатай гээд дагуулан явлаа.
Хашаа хороо нь энэ тэрүүгээрээ яайжийж, ганц нэг банз нь ховхорсон, зэрлэг нь ургачихаж. Хашааны мухарт машины л бололтой элдвийн төмөр гар хүрээгүй удсаны шинж юм уу зэвэнд идэгдэн хүрэнтэнэ. Хэдэн дугуйны хаймар бүүр оршмол шинжтэй өвс ногоон дунд бүрсийнэ. Хойд амбаарынх нь хаалга салаад унасаныг аваад түшүүлээд орхиж. Ер нь юм болгон нь олон жил хүний гар хүрээгүй бололтой нэг л бүүдгэр. Энэ айл эр хүнгүй удсан нь илт. Сугарыг ороход зуухны өмнө суусан шар авгай учиргүй гайхсан нүдээр түүнийг харж мэнд мэдэлцэв. Сугар “Шийрэв ахын авгай Цэрэн эгч болох нь” гэж бодсоноо
- За би Шийрэв ахын тэндээс яваа хүн байнаа гэхэд бүгдээрээ Сугарыг цэрвэн харах шиг болох хэрнээ бас ямар нэгэн мэдээ дуулгах нь уу гэсэн янзтай харснаа
- Манай хүн зүгээр биздээ? гэсэн нь айсны шинж. “Хөөрхийдөө эднийг айлгачих шиг боллоо” гэж санасан Сугар
- Зүгээрээ зүгээр. Шийрэв ах сайн байгаа. Намайг Сугар гэдэг л дээ. Би саяхан суллагдаад нутгаадаа явж байгаа юм. Надаар жаал зугаа юм явуулаад түүнийг нь л дөхүүлж яваа ухаантай гэхэд эхнэр нь сая л нэг сэхээ авч
- Аа чи нөгөө манай хүний яриад байдаг хүү байх нь л дээ. Ашгүй гараа юу? гэснээ
- Алив хүүхээд түлээ түлш гэж хүүхдүүддээ хэлээд
- Эгч нь аяга хоол аялуулъя
- Зүгээр зүгээр
- Юу зүгээр гэж холоос яваа бол ядраа байлгүй. Одоо яарах юу байхав Дээл хувцасаа хөнгөл. За тэгээд манай өвгөний бие гайгүй байгаа? Дээр нэг Дэмбэрэл дарга амралтаараа ирээд явсан. Хөдөө мал дээр их аятайхан байгаа л гэх шиг болсон. Хичнээн аятайхан байлаа гээд тэр газар ямар олиг байхав дээ чааваас гэж. Одоо ч уг нь ирэх хавар гэхэд нэг гардаг арга байна уу үгүй юү. Ээ дээ болгоомжтой л байхгүй бол хүүхдүүд минь хүн ч ер нь ажлаа хийж яваад л хэрэгтэн болчихдог тун гэмтэй юм байна шүү гэж хэзээ зогсох нь мэдэгдэхгүй ярьж гарав.
Эр нөхрөө үгүйд гэрт эм, гадаа гарч эр болж яваа олон хүүхэдтэй энэ авгайг Сугар өрөвдөхийн дээдээр өрөвдөв. Сумын төвд тоо бүртгэгч ажилтай, харахад нурамгардуу хэрнээ өдий олон жил нөхрөө хүлээж гэр орноо аваад яваа энэ хүн өөрийн эхээс ялгаа юу байхав.
- За хүү минь хувцасаа хөнгөлж тухал. Манай өвгөн чиний тухай захиа занаандаа бичдэг л юм гэж аяга цай дөхүүлэнгээ түрүүнийхээ ярьсныг давтана.
Сугар цай амсчихаад гарч мориноосоо ачаагаа буулгаж тэдэнд өгөх ёстой юмыг өгөхөд
- Пэй! юун их юм бэ хүү минь
- Би бишээ Шийрэв ах л өгүүлсэн юм.
- Ишш! зайлуул өөрийгөө яая гэж байж бас энэ их юм хаанаасаа олдог байнаа гэхдээ нулимсаа шударч байгаа харагдав
- Энэ хойд энгэрт Шийрэв ахын явуулсан хэдэн тооны адуу бий. Тэрийг нэг малтай айл бараадуулвал . . .
- Юун адуу вээ? Бас янз янзын юм биш биз?
- Үгүй үгүй. Шийрэв ахын юм. Та санаа зоволтгүй ирэх жил Шийрэв ахыг иртэл адгуулж байвал болох нь тэр гэхэд
- Манай нэг дүүгийнх энүүхэн урд руу бий л дээ. Тийш нь дөхүүлвэл гэснээ бас итгээгүй шинжтэй
- Үгүй ээ үнэн биз хүүхээ гэж лавшруулахад
- Та битгий санаа зовоо. Айлтгүй.
- Үнэн бол ч яамай. Энэ хэдэн хүүхдээ яая гэж байж бас нэг юманд ороолдох вий гэж айх л юм байна шүү
- Аргагүй ээ аргагүй. Таны зөв. Харин тэр айл чинь хэр зайтай юм бол?
- Нэг их хол биш л дээ
- Тэгвэл би дөхүүлчихье
- Юүхэв юүхэв. Энэ хүүхдүүд яваг. Чи амрахаа л бод гэхийг бодоход бас ч гэж өвгөнийхөө явуулсан юманд урамшиж байгаа бололтой.
Сугар тэднийд амарч өнжөөд маргаашнаас нь Цэрэнгийн хориглосоор байтал гарч хашааных нь онгорхой цоорхойг бөглөж, амбаар савыг нь тэгшилж, хашаан доторх зэрлэгийг нь хадаж цэмбийтэл цэвэрлэж эхлэв. Одоо хаанаас нь ч харсан цэмцийгээд хүний гар хүрсэн янзтай өнгө орж байлаа. Энэ болгонд хүүхдүүд энд тэнд нь гарч юм дөхүүлж өгөх гэж хоорондоо уралдаж хэрэндээ туслана. Том охин Оюунбилэг нь гарч орж цай унд дөхүүлж өгнө. Түүнээс доошлоод хамгийн бага найм орчим настай. Эдгээр хүүхдүүд ааваасаа хол байгаад удсандаа тэрүү эрэгтэй хүний мөрөөс болж байсан бололтой. Одоо л хорь гарч яваа болов уу гэмээр дунд зэргийн нуруутай шингэн шар царайтай энэ бүсгүй эхэндээ Сугараас нэг л бэргээд байснаа түүний өв тэгш бие хаа, хүнгэнэсэн дуу хоолой, ажил хийж байгаа эв дүй зэрэг нь нэг л нүдэнд дулаахан. Хааяа “ийм сайхан хүн яагаад тийшээ орчихдог байнаа” гэж бодно. Хаанаас нь ч яаж ч харсан өөрийн нутгийн хэдэн шалчгар юмнуудаас тэс өмнөө уул хангай шиг цаанаа нэг өмөг түшигтэй харагдана. Орой орныхоо урдуур ор засаж өгөхдөө “шөнө элдэв янзын ааш гаргах болов уу” гэж бодсон тэгсэнгүй. Харин өөрөө сэрчихээд түүний нэгэн хэмээр жигдхэн амьсгалах амьсгааг чагнан, ярагдсан хучлаганаас цухуйх өргөн хүрэн цээжийг тооноор тусах сарны гэрэлд харан хэвтэхэд ямар нэгэн юм голоос нь чангаах шиг болох нь сонин.
Өдий насны бүсгүй хүн элдэв хүнтэй учраагүй гэвэл худлаа. Гэхдээ Сугар шиг ийм эрийг урд нь тэр харж байсангүй. Сумын клубын эрхлэгч, ерөнхий ня-бо гээд авгай хүүхэдтэй мөртлөө урдуур хойгуур гүйгээд улцагнаж шарвагнаад байдаг шиг зан түүнд алга. Харин ч бүр халил хадан дээр гараад зогсчихсон тэх аятай цаанаасаа нэг ихэмсэг байх нь Оюунбилэгт улам бүр таалагдана. Зөвхөн эр эмийн үүднээс ч биш. Түүний биеэ авч явж байгаа байдал, олон таван үггүй зан, ээжийнх нь олон үгэн дундаас голыг нь олж харилцан ярилцах гээд юу эс байхав дээ. Хэдийгээр “тэндээс гарч ирсэн шүү” гэх хар бодол дагалдавч бүсгүйн цээжинд юу ч юм үндэслэн соёолох гэж хальсаа түрэн гарч ирж байгаа үр мэт зүйл бий болж байлаа.
Харин Сугарын хувьд тэгсэн эсэхийг бүү мэд. Ямартай ч гэсэн эцэг шигээ санагдах Шийрэв ахынхаа гэр орон хашаа саравчийг өөд нь татчихъя. Би ямар хүн хард хөөгдөж туугдаж яваа биш. Унаа мал амрах хооронд энэ ядарсан авгайд туслахад буруу юу байхав. Тэрээр хааяа нэг харц тулгарах Оюунбилэг бүсгүйг сайхан л хүүхэн юм гэж харахаас өөрийг бодсонгүй. Шийрэв ахын ярьсан нь салаа гэзэгтэй годов шодовхийсэн миний шар охин гэж хааяа том охиноо нүдэндээ харж өхөөрддөгийг санана. Гэвч тэр үеийн охин насаа аль хэдийн гээжээ л гэж бодно. Түүнээс гадна амьдралдаа ганцхан шөнө эмэгтэй хүнтэй ойртож үзсэн тэрээр сүүлийн зургаан жил эм хүнтэй хавьтах нь бүү хэл ойрхон үг ч солиогүй гэхэд бараг болно. Энэ хүүхнийг ингэчих юмсан тэгчих юмсан гэсэн санаа оноо түүнд алга. Харин Оюунбилэгийг харах тусам Хандаагийн тухай бодох нь хачин. Унтаж зүүрмэглэсэн хүн сэрсэн мэт Хандаагийн тухай бодол цээжинд ойр ойрхон сэргэнэ. Инээхдээ Хандаагаас аядуухан юм, нүд нь Хандаагаас арай жижиг юмуу даа, гэзэг нь Хандаагийнхаас шаргал юм гэхчилэн бодогдоно. Гэсэн хэдий ч юм хийж байхад туслаад, хамжилцаад байгаа хүнтэй дуугарахгүй байна гэж юу байхав.
- Аавыгаа их санаж байна уу?
- Эхэндээ зөндөө л санадаг байлаа. Шөнө орондоо уйлаад л, харин сүүлрүүгээ арай гайгүй дээ. Ээжид л их хэцүү байх шиг байдаг юм.
- Аргагүй л дээ. Чи одоо юу хийдэг юм бэ?
- Би сумын холбоонд ажилладаг.
- Аан тийм гэсэн л дээ гэх нь яриа нэг л эвэлж өгөхгүй л байгаа бололтой
- Чи ч нутгаадаа их яарч байна уу?
- Өө тэгэлгүй яахав. Хурдхан очиж ээжийнхээ голыг дэвтээхсэн гэж
- Тэгээд цаашдаа яахав?
- Одоогоор бодсон юм ч алга. Ямартай ч гэсэн очиж байтал болох байгаа
- Танай нутаг ч манайхыг бодвол уул устай сайхан л нутаг байхдаа?
- Тийм нь ч тийм шүү. Харин танай нутагт мод их бага юмаа даа
- Харин тиймээ хэдэн нүцгэн толгодоос өөр юмгүй газар гэж Оюунбилэг дурамжхан хэлэхэд Сугар сандрангуй
- Гэхдээ л нутаг нутаг өөрийн гэсэн онцлог сайхантай л байгаа л даа. Манай Харганатын хөндий хичнээн уудам, Харганын гол гэхэд хариугүй нарийхан хэрнээ хичнээн тунгалаг гээч. Тэнд хаанаас ч юм ирээд ургачихсан өнчин хайлаас байдаг юм гэж нутгаа зүрхэндээ санан, санаа бодол нь өөрөөс нь аль хэдийн салаад Харганатынхаа хөндийд оччихсон мэт Сугарын хараа нь алслан бодолд автан ярихад
- Яасан өрөвдмөөр юм бэ? Ганцаарханаа юу?
- Гэхдээ тэр мод ганцаарддагүй юм өө. Хэн нэг нь түүнд хань болж л байгаа гээд санаа алдан юмаа хийж эхлэхэд
- Харин манай энд бол юун амьд мод битгий хэл уяаны шон ч ховор шүү дээ. Ганц мод ургачихвал хүн малгүй цочоод сүйд болох байлгүй гээд инээлдэв.
Ийнхүү ярилцсан шиг урдах ажлаа хийж явахад нэгэн бодлын хөгжилтэй. Залуу улс хөгжил хөөрт дургүй байна гэж юу байхав дээ. Харин хааяа нэг Оюунбилэгтэй санаандгүй харц тулгарах агаад түүний өөрийн мэдэлгүй шунан дурлах мэт харцтай тулгарахдаа “эмэгтэй хүн бас ингэж хардагаа” гэж гайхна. Ингээд хэд хоносны эцэст Шийрэвийн хашаа ч эмх цэгцтэй гэж жигтэйхэн сайхан болов. Шийрэвийн эзгүйд ханхайгаад байсан гэр хэд хоног дүүрэн байж, хүүхэд багачуул ч чамгүй дасав бололтой. Сугар тэр өдөр
- Цэрэн эгчээ би маргаашнаас хөдөлдөг юм билүү дээ. Хэд хоног гэртээ байгаа юм шиг сайхан ч амарлаа. Очих газар хол, газар дөхөж л байсан нь надад хэрэг болох болов уу
- Өө явах болчихсон уу? Хүү минь. Тэгвэл эгч нь нэг хоолны юм бодно байгаа
- Өө тэгж сүйд болоод юу хийх вээ Цэрэн эгчээ
- Юу гэж байгаа юм энэ чинь. Муу өвгөнтэй минь тэр газар хэдэн жил хань бараа болж явсаныг нь бодсон ч гэсэн ганц төлөг гаргалгүй яахав. Ёстой харин чиг тэрийгээ нэг эгч нь мэддэг байхаа гээд нэг хүүхдээ хамар хашааны айлруу гүйлгэж урд авгынх руугаа яваад нэг төлөг дүүрээд ир гээд гаргав. Төд удалгүй хажуу айлын мотоцикльтой залуу нэг төлөг авчраад дорно янзаллаа.
Хонины чанасан гэдэс гаргаж уур нь намдаагүй шахам байхад Цэрэн эгч авдраа ухаж ганц шил хатуу юм гаргав. Хүн болсоор ингэж хүндлүүлж дайлуулж үзээгүй Сугар жаахан санаа зовосхийн сууна. Цэрэн
- Хүү минь зүгээр суугаад яана. Наад хоолноосоо ид. Халуун шөл ооч. За энийг бол буянаараа л бол. Эндээ ууна уу аваад явна уу өөрөө мэд. Ер нь бол цаашдаа та нар залуу улс энэнээс л хол яваарай. Гэр сахисан над шиг авгай үүнээс илүүгээр юугаараа дайлахав. Өвгөн маань л чиний талаар сайн амтай байдаг болохоор эгч нь хэрэндээ л хөл алдаж байгаа царай нь энэ гээд нэг сармай алчуураар хөлсөө арчих зуураа нөгөө олон үгээ урсгаж өгөв.
Сугарын маргааш явах сургаар Оюунбилэг ч тэр хүүхдүүд ч тэр дуу муутайхан болчихов. Бас ч үгүй хэд хоногт дассан бололтой.
Тэр орой Цэрэн эгчийн өгсөн архийг задалж, шинэ гэдэс идэж хүн болгон дор дороо баясаад авав. Цэрэн авгай ч гэсэн хоёр хундага татчихсандаа ч тэр үү, шинэ шөлөнд ч тэр үү хөлс нь бурзайгаад нэг л хөөртэй
- Муу өвгөн маань гараад ирвэл энэ хэдэн хүүхдийн маань бэтгэрээ гарах байгаадаа гэх авч бас ч гэж насны танагтайд хань ижилдээ уусан нялхарч, хайрлан энхрийлэхийг бодолгүй яахав дээ. Хонины гэдэс, ганц нэг хундага, хагсаж хүлээсэн сэтгэлийнхээ үгэнд Цэрэн эгч ч тэр ер нь хэн хүнгүй нойронд нам цохиулцгаалаа . .
Ид нойрон дунд Оюунбилэгийн булбарай туяхан биен дээгүүр илбийн юм шиг халуунхан гар хэнэггүйхэн тэнүүчилж, хаа хамаагүй хүн хүрээд байдаггүй хачин эмзэг газраар нь өөрийн юм шиг илбэх нь нэн таатай. Тэгтэл юу юугүй амьсгаа дээрдэж халуун гал нүүрэнд нь төөнөх шиг болоход цочин сэрчихлээ. Салж ядсан нойрноосоо сая нэг юм сэргэвэл нэг гар нь цээжин дээр нь нөгөө гар нь хаа ч юм явна. Сая зүүдэлсэн зүүдээ бодож тооноор тусах сарны туяанаас ичихдээ хөнжлийнхөө сэжүүрээр нүүрээ хагас далдалж харанхуй гэр доторхыг чагнан хэсэг хэвтэв. Ээж нь зүүн орон дээр ёстой л нам цохиулсан мэт хурхирна. Орны урдуур хартал Сугар хоёр гараа алдлан унтана. Жигдхэн амьсгаа нь чихэн дээр юм шиг сонсогдоно. Түүний амьсгааг сонсож, эр хүний үнэрийг үнэртэх тусам хамаг бие нь загзагнан хаа нэгтэй чийгтэх шиг. Тэгтэл “Сугар маргааш гэхэд явчихна шүү дээ” гэсэн бодол харвалаа. Би эм хүн гээд хэвтээд байвал өөрийн хүссэн хамгийн сайхан болгоноос тойроод гарчих бишүү. Авгай хүүхэдтэй мөртлөө амин хувиа хичээсэн арчаагүй юмнуудын хүслийг хангачихаад бас араас нь дуугай байх үүрэгтэй үлддэг хүүхнүүд бид ер нь яачихсан заяанд төрсөн гэхээрээ ийм байх ёстой юм бол. Бид өөрсдөө яагаад юунд ч тэмүүлэн нэг хором ч болов өөртөө жаргал авчирч болохгүй гэж . . .
Сугарын бие ирвэгнэн хаа нэгтэйгээс юм чангаагаад ч байх шиг, нойрон дунд хэрнээ нэн таатай. Хүзүү хоолойгоор нь зөөлөн уруул гүйх агшинд сэрлээ. Тэгтэл хүрэн шаргал үсээ задгай тавьсан Оюунбилэг түүний хүзүү хоолой, суга цээж хаа тааралдсан газраа үнсэнэ. Яг ийм үед эр хүн гэдэг байгаллаг чанартаа дэндүү ойрхон. Зөөлөн булбарай бие, халуухан уруул, цээжинд нь мэдрэгдэх хоёр хөх, урсгал задгай үс, сарны гэрэл, нялхамсаг зөөлөн үнэр энэ бүгдэд ид хорин хэдтэй залуу хэрхэн тэсэх билээ. Түүнийг том цээжиндээ шахан татаж, сүүлийн зургаан жил хийгээгүй байгалиас заяасан хамгийн тансаг бүхнээ тас зуурсаар дуусгав.
Үүр хаяарч сар шингэхийн алдад Оюунбилэг Сугарт хорогдон байж орондоо орлоо. Тэрээр дээш харан хачин жаргалтай харцаар унь ширтэн хэвтэнэ. Яагаад ч юм түүн дээр Сугар одоогоороо байгаа юм шиг. Хоёр хөхийг нь шахан нийлүүлж, хамаг биеийг ханхар цээжиндээ тэвэрсэн тэр чигтээ байгаа юм шиг санагдана.
Тэр үүнийг л хүссэн. Үүнийг хүсэхдээ тэр өдий насны хүүхэнд байхааргүй зориг гаргаж тэгсэндээ ч тэр биеийн жаргалыг олж авсан. Харин тэр ганцхан юм мэдэхгүй байгаа. Амьдрал гэдэг их холыг аянд алд биеийг нь ахиж ингэж жаргаах эр олдох эсэхийг тэр мэдэхгүй.
Сугарын хувьд юу болоод өнгөрвөө гэдэг л болов. Өдий хугацаанд хүнтэй ойртоогүй түүнд хамаг биеийг нь зад татчих шиг сайхан байлгүй яахав. Гэхдээ тэртээ зургаан жилийн өмнө бүх л биеэрээ халуун бүлээн нойтонд орчих шиг санагдсан тэр мэдрэмж мэдрэгдсэнгүй ээ.
Сугар өглөө нь морьдоо барьж явахад бэлтгээд гэрт ороход. Цэрэн эгч
- За хүү минь болгоомжтой яваарай. Хол замын хүнд архи дарс муухан шүү гэж урсгах зуур Сугар жаазанд байгаа Шийрэв ахынхаа зургийг ч харж чадахгүй сууна. Яагаад ч юм түүнд нэг гэм хийчихсэн юм шг санагдана.
Оюунбилэг хашааны гадна гарч Сугарыг мордуулахдаа
- Сугараа сайн яваарай. Хэрвээ чи эргээд ирвэл би чамайг хүлээгээд л сууж байх байх шүү гээд нэг их гунигтай харцаар үдэв. Араас нь Цэрэн авгай сүү өргөж байгаа харагдана. Сугар
- Сайн сууж байгаарай гэснээс өөр үг хэлж чадсангүй. Тэр хэлж чадахаар ч үгүй байлаа. Ямартай ч гэсэн энэ сумаас хурдхан гармаар санагдана. Яагаад ч юм Шийрэв ахынхаа сэтгэлд юм хийчихсэн юм шиг санагдаад өөрийгөө зүхсээр байв . . .
Тэднийхээс гараад гурав дахь хоног дээрээ нутгийн зах руу орж ирлээ. Явдлын уртад өөрийгөө зүхэх нь овоо шингэрч төрсөн нутгийн бараа хараад сэтгэл хөнгөмсөж цаанаа нэг сайхан таатай. Хул морьныхоо хатираан дунд
. . . Хулсан ташуур нь аа байгаасай
Хуруундаа өлгөөд явах юмсан . . . гэж сүүлийн хэдэн жил амандаа аялан явлаа.
Айдаа төрсөн нутгийн бараа гэдэг юутай сайхан. Хаа холоос зориод ирэх хүүгээ тэврээд авчих шиг. Эцэггүй хүнд төрсөн нутаг нь эцэг нь болно гэдэг энэ бололтой. Хаа сайгүй таргандаа ханасан мал хайш яайш хэвсэн шиг хэвтэх нь хэвтэж, зарим нэг нь залхуутайяа алхлана. Нүүдлийн шувууд зэрэглээн дунд гуниг үелзүүлэн дохилзон явна. Нутгийн зон хүүгээ хэрхэн угтах бол.
Нутгийн хамгийн захын айлаар буух хүсэл эрхгүй төрнө. Тэгтэл хөх хөх хадтай хөндлөн нуруунаас нааш салбарлан гарсан мухар хамрын наад энгэрт ганц цагаан гэр гялтайн харагдана. Тийшээ хул мориныхоо жолоог заллаа. Гэрийн байдлыг харахад гадуур цагаан бүрээс нь ганц жилээс илүү бариагүй янзтайг бодоход шинэ гэртэй залуувтар айл болов уу гэж бодон уяан дээр буух зуур бодсон нь зөрсөнгүй. Нэг халтар нохой гэрийн хаяанаас босож ирэхэд
- Нохой хорио гэж хүнгэнүүлэв. Төдөлгүй нэгэн бүсгүй гарч ирсэн нь андуу таниагүй бол Хандаагийн аль багын найз Чимгээ мөн ч юм шиг харагдана. Сугар гэр өөд дөхөнгөө
- За сайхан намаржиж байна уу? гэтэл бүсгүй
- Сайхаан та сайн явна уу? гэснээ бодвол танив бололтой гацаж орхив.
Тэрээр гэрт ортол баруун орны урд чөдөр зангидаж суусан цоохор Дорж түүнийг нилээн сайн харж байснаа
- Үгүй энэ чинь Сугар уу даа? гэхэд
- За тийм ээ би Сугар байнаа. Тарган сайхан намаржиж байна уу?
- Сайхаан сайхан за дээшээ гэсээр Дорж босож хормойгоо гөвөөд баганы нөгөө талаар мөн дээшлэв
- За нутгийн бараа хараад эхний айлаар буугаадахсан чинь танайх таардаг юм байна гэснээ гэр доторхыг тойруулан харна. Эрээн модтой энэ гэр яах аргагүй шинэ гэр. Чимгээгийн л ур юм болов уу ор дэрний уутнаас авхуулаад бүгдийг эрээлж, хатгамал хатгажээ. Харин хүүхдийн эд юм харагдахгүйг бодоход хүүхэд хараахан гараагүй бололтой.
- Сайхан айл болжээ танайх гэхэд Дорж
- Бид ноднин л нэг гэрт орсон ухаантай. Сугар жаазанд байгаа зургийг харж
- Өө чи чинь цэрэгт яваад ирээ юү?
- Армид явсаан явсан. Ноднин хавар халагдаж ирээд тэгээд л . . .Тэр хооронд Чимгээ хар цагаан дуугарч чадсангүй тогоо шанагаа точигнуулна. Угаасаа ч бие биенээ муухан мэдэх, олон жил уулзаагүй, дээр нь тэр газраас гэнэтхэн ороод ирсэн болохоор хэн хэн нь тулгамдаад байгаа бололтой. Сугар дотроо “эд нар ч намайг муу газраас гарч ирж байгаа болохоор нэг хэсэгтээ л ингэх байхдаа” гэж бодно. Харин уг чанартаа бол Чимгээгийн биеэ барьж гэмшсэн мэт царайлах нь өөр шалтгаан байлаа. Сугар
- Өө Чимгээ минь хоол унд гээд яахнав. Би гэдэг хүн гэрийн бараа хараагүй хэдэн жил болчихлоо. Гэрээдээ л яарч явна. Манай муу ээжийнх хаагуур зусаа бол гэх нь ер нь хүн үеийн найзууд дундаа хэл ярианаас авхуулаад жаахан баавартай харьцах нь иймэрхүү газраас гарсан хүний зан юмсан уу. Эр бие жагсаж хүдэр чийрэг болсон хийгээд дуу хоолой нь цаанаа л нэг сүрдмээр
- Нургай эгч Харганатийн хөндийн адаг руу ганц гэрээрээ л байгаа болов уу гэхэд “Өө ээж ганц гэрээр байгаа юм байна. Хүү нь ийм юманд орооцолдчихоор аргагүй юм байхаа даа” гэж бодоод нэг их юм хэлсэнгүй. Тэгжээ ярьж суутал хоол ч гарлаа. Цоохор Дорж жаазны араар гараа явуулж ганц шил хатуу юм гаргаж ирсэнээ
- Нутгийн найз хол газраас ирж байхад яаж гөлийгөөд суухав дээ гээд сөгнөлөө.
За тэгээд эднийх энд, тэднийх тэнд гэхчилэн сум орон нутгийнхаа талаар баахан ярилцах зуураа Хандаагаа асуух хүсэл гозолзоод байсан ч өөрийгөө барьж асуусангүй Сугар
- Ногоон Дарьзавынх хаахнуур нутаглаж байгаа бол? гэтэл түрүүнээс хойш гилбэлзэн суусан Чимгээ зуухныхаа амруу орчих шахан түчигнүүлж гарав. Цоохор Дорж хоолойгоо нэг зассанаа
- Голын эхээд, Харганатын бүр эх дээр гэхэд Сугар
- Өө тийм үү за за гэчихээд “эд нар яагаад л сандчаад байгаа юм болдоо. Намайг тэднийд очоод л хүн алаад хүрээ талаад хаях нь гэж бодоо юм болов уу” гэж санаад Дурдан Данигай гуайнхыг асуух гэснээ “за за учир нь олдоно биз” гэж санаад асуугаагүй нь цаагуураа жаахан ичмэглэсэн байх талтай. Нэгэнт нутгийн захад ороод ирсэн тул нэг их яарсангүй жаал сууж байгаад хөдөллөө. Гэхдээ түрүүнээс хойш гэм хийчихсэн юм шиг Чимгээгийн гилбэлзэхийг гайхсаар байлаа.
Сугар тэднийхээс гаран яаралгүйхэн хатируулан явна. Одоо нутгийн айлууд энд тэнд харагдах авч ээжийнхээ хаагуур нутаглаж байгааг мэдэх тул айлаар буухыг төвдсөнгүй. Гэхдээ Сугар голын адагруу явах уу, голын эх рүү явах уу гэдэг салаа бодлын бэлчир дээр тэрээр эргэцэн байлаа. Ямааны мах халуун дээрээ одоо л Дарьзавын гадаа шуугин буугаад баасыг нь шахаад тавьчих хүсэл оргилсоор байгаа.
Эх үрийн зөн гэдэг сонин. Хаа холоос эх үр хоёр алсуураа хоорондоо тэмүүлж байдаг юмсан уу эсвэл Сугар ээжийнхээ сэтгэлийн их орон зайн гортигт нэгэнтээ ороод ирчихсэн үү газар хорох тусам ээж нь бодогдож бараг нүдэнд бүртэгнэн харагдах шиг болж өөрийн эрхгүй мориныхоо жолоог голын адаг руу эргүүллээ. “За за ер нь тэгээд ч хожмоо Дарьзавынд шууд буусан үйлдэл маань өш санасан хэрэг болно биз. Муу ээж маань ч сүүлд сонсохноо гомдох байх” гэж санан, хоёрдож явсан санаа нь нэг тийш шулуудаж морио давирлаа.

Гэрийн сүүдэрт хажуудаа данхтай цай тавьчихсан юу ч юм цойлдож суусан Нургай тэртээ доороос наашаагаа чиглэн яваа хоёр хөтөлгөө морьтой хүнийг хаа нэг саравчлан харсаар юмаа хийж суулаа. Урд шөнө яагаад ч юм олон жилийн өмнө өөд болсон нөхрөө зүүдэлсэнсэн. Донров гэж тухайн үедээ сайхан залуу байждээ. Нургайг хожуу авч суусан болохоос уг нь их багаасаа дотноссон байж билээ. Амьдралынхаа сүүлийн жилүүдэд их л буруу замаар явсан. Шорон оронд хадаатай юм шиг л байх тэрээр хэрвээ өөрөө хүсвэл онгорхой юм шиг л хүрээд ирдэгсэн. Энэ байдал сүүлдээ бүр ижил дасал болсон мэт. Нургай одоог бодоход залуухан ч байсан даа. “Одоо нэг ирдэггүй юм байхдаа” гэж хүсэж хүлээхийн тавилангаар бодоход л мэдсэн юм шиг төдөлгүй ирдэгсэн. Тэр нэгэн удаа ирэхдээ нилээд ядруухан харагдаж билээ. Тэгэхэд нь Нургай битүү хөнжилд нь хэвтүүлж байгаад сайхан нитгэрсэн хар шөл хийж, араас нь өөрт нь зориулж хадгалсан шимийн юмнаас халаан даруулж өгдөгсөн. Хөлс нь цутгаад хэвтэж байх хэрнээ л яаж ийж татаж чангаасаар байгаад хөнжилдөө оруулчихна. Олон хоногийн хүлээлт, залуу насны хүсэл гэдэг юунд дийлдэхэв дээ. Хоёул усан хулгана болтол хөлөрчихөөд хөлсийг нь сэвэхгүй гэхдээ хөнжлөөрөө тумлайдан хөлсөө хаттал тэврэлдэн хэвтдэгсэн. Тэгэхэд Донров
- Чи минь ч гэсэн наад хөлсөө сэвчихэв. Хөнжлийн хатгаа гэж нэг аюул бий шүү гээд л үнсэнэ, тэврэнэ
- Би яахав дээ эрүүл саруул гэр орондоо байгаа хүн гэсэн хэр нь улам бүр наалдан
- Донров минь дээ одоо бид чинь залуу улс биш тэр газраа тогтвортойхон байж байгаад нэг мөсөн гараад ирж болдоггүй юмуу. Хүү маань ч овоо болчихлоо. Хааяа надаас
- Манай аав яагаад гэртээ байдаггүй юм бэ? Аав байдаг бол надад хурдан даага унуулж наадамд уралдуулна даа тиймээ ээжээ л гэх юм. Цаагуураа нэхээд л байгаа бололтой гэхэд Донров баруун орон дээр тугдайн унтаж байгаа хүүгээ Нургайн дээгүүр өнгийн харснаа хошуугаа цорвойлгон
- Мнн! миний муу улаан хүү сайн эр болноо гэж хий үнсэхэд Нургай түүнийг шоолонгуй харж
- Сайн эр, сайн эр л гэх юм. Өнөөх нь өөрийгөө сайн эр гээд л энэ голын хэдэн хүүхдүүдийг ширүүлчих гээд байх юм. Донров Нургайг татаж үнсэнгээ
- Муу өвгөн нь чинийхээ энэ эмчилгээнд л нэг сэгхийх юмдаа. Тэгдэггүй бол ч аль хэдийн нөгөө талруугаа дальбийгаа биз. Тэнд ч хүний бие, элэг бөөр уушиг бүр шүд хүртэл унаж дуусдаг газар гэснээ
- За за ийм юм ярьж чамайгаа зовоогоод яахав. Уг нь гарчих юмсан гэж бодох л юм. Гарчихаад чамтайгаа ижил зүсмийн морь унаж хүүгээ дагуулаад нүүр бардам наадмын талбай тойрсон шиг эрх чөлөөтэй байхыг хүсэхгүй хэн байх билээ дээ. Гэхдээ Нургай минь өвгөн нь тэр ертөнц рүү нэгэнт орчихсон бололтой. Урд нь би чамд гарна засрана гэж зөндөө л худал амалсансан. Одоо би наашаа эргэж, нарныхан намайг сайнаар хардаг хөг өнгөрсөн байхаа даа гэхэд Нургай чимээгүйхэн тугдайн нулимсаа арчин сууна. Хүн хүндээ хайрлан дурлах гэдэг хичнээн агуу юм. Донровын ийм байх тусам Нургайгийн хайр түүнийг бүчин авч бөөцийлөн тэврэнэ. Хувь тавьлангийн эрчлээс нэг л эрчээ авчихаараа дундаасаа хэн нэгнийг сугалан гаргах дургүй ажээ. Нулимсаа арчиж суусан Нургай эршүүдхэнээр босож
- За өвгөн минь одоо жаахан дугхийдээ. Марал мичид гарчихаж удахгүй үүр цайлаа. Би ч үнээндээ гарах дөхөж байна. Чи аягүй бол жаахан сэгхийхээрээ нөгөө даалуугаа хөөгөөд явчих байлгүй гэхэд
- Гол нь даалуундаа бишээ. Ер нь энэ нартад босоо байгаагаа л харуулж л байх хэрэгтэй. Гэхдээ энэ удаа гэртээ хэсэг байнаа гээд
- Нургай минь одоо хэвтдээ, хэсэгхэн ч болов дугхийгээд ав гэж билээ. Энэ түүний хамгийн сүүлийг ирэлт байсан юм.
Энэ бүгдийг бодож суусан Нургай нөгөө хөтөлгөө морьтой хүнийг нилээн дөхөж ирсэнийг харж “Ижил зүсмийн хоёр сайхан адуу хөтөлж дээ. Их л холоос яваа хүн юм болов уу даа. Наашаагаа яасан шулуухан явах юм” гэж бодохын сацуу энгэрт нь нэг юм часхийхэд
- Хнг! Энэ муу хальс чинь амь орж байгаа юм шиг яаж байнаа гэж үглээд муу хөхөө гаднаас нь нэг тэмтэрлээ. Тэр зуур нөгөө хүн тугалын хашааны ойролцоо ирэв.
“За за хүн ирж байхад энд суугаад яахав дээ” гэж бодсоор гэрийн хошлонгоос татан босох зуур
- Сайн байна уу ээж? гэх дуун гарч Сугар мориноосоо бууж харагдав. Энэ дуунаар Нургай “үгүй энэ чинь юу билээ, хүү” гэж бодохын зуур нэг харахад Донров шиг, нэг харахад хүү нь ч шиг томоо биетэй залуу эр зогсож байх нь тэр. Тэрүүхэн хооронд ухаан нь балартсан Нургай гэрээсээ түшмэр болтол Сугар амжин эхийгээ тэврэн авлаа. Хэсэг чимээгүй байснаа Нургай нэг их амьсгаа авч
- Үгүй ээ мөн ийм юм гэж байдагаа та минь ээ. Энэ чинь миний хүү юү дээ гээд нулимсандаа хахаж цацан үнсэх гэж тэртээ дээр харагдах нүүр өөд нь тэмүүлнэ. Сугар ээждээ бөхийж үнсүүлэх зуураа
- За ээж тайван бай. Хүү нь байна. Улаанаа байна гэхэд нэг хэсэг мөрийг нь түшиж енгэнэтэл уйлсан эх нь
- За за хүүгээ ирж байхад усан нүдлээд гээд биеэ татаж байгаа нь аргагүй л олон жил хүлээхийн зовлон эдэлсэн эх хүний хат харагдана. Хэдийгээр өдөр бүр цайныхаа дээжийг хүүдээ өргөж, үдэш бүр тэнгэртээ наминчилж, маргааш маргаашаар дамжин хүүгээ хүлээхдээ арван хэдхэнтэй явсан тэр л чигээрээ ирэх юм шиг санан хүлээсэн нь ийм том залуу болоод ирэхэд танилгүй мунгинасан нь энэ. Хатаж ангасан газар бороон дусал чийг төдий болон шингэх адил Нургайгийн нүднээс гарсан нулимс урсаж амжилгүй аягандаа шингэж байх шиг. Жаал тайвширсан Нургай гэнэтхэн ухаан орсон юм шиг
- Сайн яваад ирэв үү хүү минь. Одоо тэгээд тэр газраасаа бүр гараад ирэх нь энэ үү? гэж сэтгэлдээ лавшруулан асуухад
- Бүүр гарсаан ээжээ. Би суллагдсан. Замдаа сайн яваад ирлээ
- Ээ ашгүй минь гэж, ээ гялай минь гэж гээд хүүгээ дахин дахин үнсэнэ.
- Таны бие тэнхээ данги биз дээ? Би ч таныгаа л баахан зовоолоо доо.
- Ээж нь дажгүй дажгүй. Миний хүү хүрээд ирсэн л болж. Ээжид нь үүнээс өөр юм хэрэггүй. Бие хаа ерөнхийдөө гайгүй ээ гэснээ
- Үгүй ээ бас ийм өдөр бас ирдгиймаа гэх нь хүүгээ ирээд байгаад итгэж чадахгүй л байгаа бололтой.
- За байз хүү минь нэг хоолны юм . . .гэтэл
- Өнөөдөртөө яах вэ. Мрагаашнаас болъё. Та ганц гэрээрээ зусаа юу? гэхэд цай оочлох зуураа эх нь
- Өө харин тийм. Энүүхэн доодруу хонио айлд тавьчихсан. Саалийнхаа ганц хоёр үхэртэй л байгаа. Хүн хүч хүрэлцэхгүй, өөрөө ч нас дээр гарчихлаа гэж шалтаглаад уржнангаас нэгдлийн хонио өгчихсөн. Хэдэн адуу чинь цөөрөөд л байдаг сурагтай. Одоо ганц унагатай гүү, ганц нэг шүдлэн, хэд гурван морьд л байгаа байх. Энэ урдруу Давааны өвөрт Халтар Чимэдийн адуунд л явах ёстой. Энэ муу гэр чинь энэ тэрүүгээрээ нэвчээд байх болж. Би хэрээрээ л цойлдох юм ерөнхийдөө муудаа юм болов уу гэж гэрийн эзэнд нь юмыг нь хүлээлгэж өгч байгаа аятай яриагаа таслуулчихгүй гэсэн шиг ар араас нь хөврүүлнэ.
Орой нь ээж нь хүүгээ оронд нь хэвтүүлж нитгэрсэн хар шөл хийж өгөөд хөнжлөөр нь ороогоод духан дээр нь үнсэж
- Хөлөрч мэднэ шүү битгий сэвээрэй. Тэгээд нэг унтчихвал наад хий хуй чинь гарахаа магад гэж аавыг нь асардаг шигээ асрав. Сугар хэдийгээр зүгээр байгаа ч эхийнхээ сэтгэлийг бодон үгнээс нь гаралгүй унтчихав.
Тэрээр гэрээс гаралгүй хэд хонолоо. Тэр хоорондоо нутаг орны сониныг асууж ярилцсаар.
Гол нь Хандаагаа хаана байгаа бол асуучих санаатай
- Данигай гуайнх хаахнуур байгаа вэ? гэтэл
- Бас л энэ голын эхээд бий. Нөгөө муу Должин тэр жил унаад өгсөн. Данигай ч хуучны Данигай биш болсон. Тэр муу охин нь гэж ядарсан амьтан л байгаа байх гэх нь “битгий л түүнд ширүүлээрэй” гэх шиг. Түүнээс цааш тэднийхний талаар Нургай нэг их юм ярьсангүй. Бодвол халуухан байсан бололтой. Хар багын хайрын эзэн нь энэ гол усандаа байгаа юм байна гэж мэдээд сэтгэл нь цадсан юм болов уу Сугар ч нэг их юм асуусангүй. Ямартаа ч гэсэн энд байгаа цагт учир нь олдоно гэж санаад өөрийг бодсонгүй. Хэдэн өдөр гэрээр байсан Сугар гарч ганц нэг айлаар ормоор сангадавч “ямар гавьяа байгуулсан биш дээ” яасан ч гэж айл амьтанаар ороод байх билээ гэж өөрийгөө хорин байлаа. Эх нь түүнийг анзаарав бололтой
- Одоо хүү минь эдлэх ёстой юмаа эдэлсэн юм чинь хүн хараас санаа зовоод яахав дээ. Гарч мал хуйгаа эргэвэл . . . гэхэд Сугар
- Харин л дээ. өнөөдрөөс мордож энэ гол усаараа явж, ганц нэг айлаар буудаг юм билүү
- Тэгэлгүй дээ төрсөн орон газар, нутаг усныхнаараа буулгүй яахав. Гэхдээ хүү минь хүмүүсийн цэврээ арилтал бас ч гэж хугацаа орох байх. Болгоомжтой, үг яриагаа хямгадаж яваарай. Миний хүү ч бас залуугаараа байна. Чиний үеийнхэн гэж юм үзээгүй яахаа ч мэдэхгүй улс энэ голоор олон. Миний хүүг догиож ч мэднэ. Буруу онгиров хэмээн захих нь хүүгээ дахиад алдах вий гэхээс халаглаж байгаа нь илт. Сугар эмээлийнхээ олмыг чангалах зуураа
- Үгүй дээ ээж минь. Одоо нэг хүн шиг байж болох байлгүй дээ гээд мордохдоо
- Нөгөө Дарьзавынх голын эхээд байгаа гэсэн үү? гэхэд Нургай нэг агзасхийснээ
- Тиймээ тэднийх хөндийн эхэнд нутаглаж байгаа гэснээ
- Гэхдээ хүү минь тэднийхээр яаран ороод яахав дээ яваандаа болно биз гэхэд Сугар дотроо “ээж намайг Дарьзавынд очиж бужигнуулаад дахиад хэрэг төвөгт орох вий л гэж санаа нь зовоо юм байхаа даа. Би тэрэнтэй одоо юу гэж орооцолдов гэж дээ. Гэхдээ түүнд амьд мэнд яваагаа харуулж, цаашид амьдрах замд минь дахин чөдөр тушаа болгохгүй байж дөнгөх байлгүй” гэж санан хөдөллөө.
Тэрээр эхлээд Дурдан Данигайнхаар орох хүсэл байсан ч гэнэт очихоор Хандааг цочирдох байх, нөгөө талаар дотроос нь эрийн шийр хатгаад болдоггүй эрсхэн явахаар шийдэж голын эхрүү явлаа . . .
Өвс ногоо шарлаад харгана бударгана хүрэнтээд намрын өнгө оржээ. Харганын гол нь улам ч нарийсаа юу даа гэмээр болж. Тэртээ ар дээр хонины хүүхэд цангинатал дуулах нь сонсогдоно. Тэр хүүгийн дууг чагнан явахдаа яагаад ч юм Сугар өөрийнхөө бүр бага байсан үеээ санав.
Нэгэн хаврын сэр сэр салхитай жиндүүхэн өдөр байсан юмдаг уу. Ээж нь аргаа үүрчихсэн, Сугар ээжийнхээ хормойноос чаргуулдан явж байтал ээж нь
- Ий титгий! яасан хүйтэн байх юм дээ. Бөөрнөөс жиндэж байх чинь гэхэд Сугар
- Та даараад байгаа бол миний нөмөрт талд явах уу гэж билээ. Тэгэхэд ээж нь
- Ишш! миний хүү чинь яасан том хүүв дээ. Ээжийгээ нөмөрлөөд байдаг гээд явган сууж нусыг нь авангаа
- Тэгнэ дээ хүү минь. Миний хүү чинь тэнгэр багандсан том эр болохоор нь хүүгийнхээ нөмөрт ээж нь дулаацаж явах юм шүү гэж байж билээ. Энэ бүгдийг бодон явахдаа “Одоо л муу ээжийгээ нөмөр нөөлөгтөө авч явах цаг маань болждээ. Хандаатайгаа учир явдалаа олчихвол ирэх жилээс Цоохор Доржийнхоос нэг их дутахааргүй гэр барьсан шиг байвал ч мөн . . . гэж явлаа.
Тэртээ доор голын тохойд ганц улиас нь өчнөөн жил Сугарыг хүлээж цөхсөн мэт цаанаа нэг гунигтай харагдана. Сугар замаасаа ялимгүй хазайж модруугаа явлаа. Дөхөөд иртэл доор нь арав нилээн гарсан болов уу гэмээр насны бүстэй бүсгүй хоёр хүүхэд сууж байснаа танихгүй хүний бараанаар жаахан ичмэглэн байгаа харагдав. Сугар
- Сайн байцгаана уу? Дүү нар гэхэд
- Сайн. Та сайн явна уу? гэж зэрэг шахам мэндлээд сандралдан босцгоов. Сугар мориноосоо бууж хөтлөөд, модоо тойрон алхлаа. Их л том мод байх шиг байдаг байсан нь одоо бол тийм ч том биш ажээ. Сэтгэл дотор нь байдаг тэр мод арай л биш шиг санагдан өөр нэгийг хайх гэсэн мэт ийш тийш хараачлан байхгүйг нь мэдсээр байж санаа алдав. Тэгтэл өнөө хүү хоолойгоо засан их л эрдүү дуугаар
- Та хаанаасаа хаа хүрч яваа хүн бэ? Эсвэл мал сурч яваа юм уу? гэхэд
- Үгүй дээ ах нь . . . гэснээ
- Ах нь айл сурч явнаа. Ингэхэд Дарьзавынх гэдэг айл яг аль гэр нь вэ?
- Ногоон ахынх . . . гэтэл охин хүүг нударч байгаа харагдав
- Үгүй ээ Дарьзав ахынх тэр арын хэдэн гэрийн баруун хойд талын сондгойд уу ганц гэр гэхэд
- Аан за за гээд хүүгийн нэр усыг асуух гэснээ “би хэнийхийг нь мэдэхгүй байж энэ хүүхдүүдийн нэрээр одоо яахав” гэж санан мориндоо мордон эргэхдээ модруугаа харлаа. Түүн дээр урт удаан хугацаанд ирээгүй тул ихэд гомдсон шинжтэй нэлмийн ганц нэг навчисаа хаялах нь дуу гаргалгүйгээр уйлах мэт. Гэхдээ энэ мод одоо нэгэнт Сугар Хандаа хоёрын мод биш болсон бололтой. Юм бүхэн улиран оддог жамаар Хандаа Сугар хоёрын хайрын дурсамж хаа нэгтээ холын хол одсон юм байхаа даа. Гэвч энэ мод энэ нутгийн үе үеийн залуусын хайр сэтгэлийн гэгээн гэрч болж байсан нь лавтай.
Хоёр хүүхдийн нэг нь
- Энэ хүнийг таних уу? гэхэд
- Үгүй хараагүй л ах байна хэмээн ярилцах нь Сугарт мөчидхөн сонсогдож “нутгийн дүү нар өөрийг танихгүй байх нь аргагүй юм даа” гэж бодогдов.
Сугар хүүхдүүдээс салж тэртээ арын гэрүүд рүү чиглэлээ. Хурдхан шиг очоод нүүр нүүрээ харалцаад учраа ололцмоор байсан өглөөний тэр эрч салхилж байсан салхи гэнэтхэн зогсчих мэт бүүдгэртэн сааралтах нь сонин. “Миний яг дотоод хүсэл чухам юу юм бол. Би энэ хүнээс өш авна гэж бодож байсан билүү. Зүгээр л ёстой нэг нүүр нүүрээ харж уулзаад . . . гэж бодоод явсан болохоос цаад нарийн учиг нь юун дээр очиж ороохыг бодож байгаагүй бололтой.” гэж олон жил хүлээсэн цаг мөч нь тулж, хойд энгэрийн гэрүүд дөхөх тусам санаа эргэлзэн түүнд үнэндээ хариу үл олдоно. “ Би яг яах гэж явна вэ. Би амьдралдаа дахин алдах гэж яваа юм биш биз. Энэ учирч болох алдаатайгаа учиран уулзах гэж би тэр өргөст торон дотор өдөр хоногийг тоолон хүлээж суусан юм биш биз. Дарьзав намайг бариад авбал би айхгүй л гэж бодож байгаа болохоос яг тулаад ирвэл би яах юм бол. Айхгүй гээд сэгсэрчирхээр дахиад хэдэн жилээр ч сууж магад. Ийм алдаа гаргахгүй гэхээр би зүгээр сууж байгаад зодуулчих хэрэгтэй болноо доо. Хэрвээ тийм юм бол би уулзах гэж явдгийн учир юу юм бол. Муусайн хулгайч нар тэнд засаг цагаанаар даллаж суугаа юм болов уу. Хулгарууд гараад удалгүй буцаад ороод ирдэгийн учир энд цохиж яваа юм болов уу. Наашаа гарахаасаа өмнө яагаад ингэж нарийн бодоогүй юм бол. Гэхдээ надад эндээсээ буцах бодол байна уу. Үгүй бололтой. Би эндээсээ буцаж чадахгүй нь ээ” гэх мэтчилэнгийн элдвийн бодол Сугарын тархинд ороолдон явна.
Харганатын хөндийг уруудсан нарийн шар дагсан сул шороо салхины аясаар хуйрагнаж, наашлах тусам эрчийг авсаар Сугарын хажуугаар өнгөрөхдөө намар цагт баймгүй бяцхан шороон хуй болон түүний малгай, хормойг хөөргөөд өнгөрөхөд өөрийн эрхгүй өрөөсөн гараараа
бүрх малгайгаа тогтоон дарж өнгөрөөв. Гэрээс гарахдаа нилээн эрчтэйхэн гарсан тэрээр одоо бүр аян замын холд морь нь улдсан мэт гэлдрэн явна. “Эхлээд Данигай гуайнхаар ордог ч байж уу” гэж эргэлзсэнээ
- Аа аягүй бол Хандаа, Ногоонтой уулзахыг хориглоод байж мэднэ гэж өөрийнхөө бодолд хариулан хэлээд “Эхлээд энэ нөхөрт улаан нүүрээ үзүүлчихээд дараа нь Хандаатай учир зүйгээ олход шулуун биз” гэж санаа сэтгэл хоёрдуулсан асуудлаасаа нэгийг нь мухарлаж явдлаа жаахан нэмлээ.
Намар цагт мал таргалж, ялаа шумуул ихсэх тул айлууд сэрүүнийг бодож энгэр, дэнж бараадан буйр сэлгэж намаржина. Сугар ганц сондгой гэрлүү дөхсөөр. Хойд энгэрт гэрээс нилээд зайдуу хоёр гуравтай л болов уу гэмээр хүүхэд дагуулсан, хөх дээлтэй бүсгүй аргал түүж явах нь эгээ л дэгдээхэйгээ дагуулсан хөх тогоруу идэш хоол эргүүлэн тонголзон байх мэт.
Уяан дээр хоёр морь уяатай толгой хаялан, сүүлээ хаа нэг шарван зогсоно. Нэг нь нилээн хөл хөнгөн адуу болов уу гэмээр. Нөгөө нь цүдийсэн гэдэстэй хээр моринд дөрөө богинотой, жижигхэн эмээл тохоотой байх нь хонины хүүхдийн унаа бололтой. Сугарыг уяа руу дөхтөл гэрийн баруунтайх морь тэргэн доороос том хар нохой босож ирлээ.
- Нохой хорио гэх дуунаар тав зургаа орчим насны хүү чавхдан ирээд нохойгоо дийлж ядан хүзүүвчнээс нь зуурна.
- Дарьзавынх мөн үү? миний дүү
- Мөн. Аав гэртээ байгаа гэж цовоо цойлгон дуугаар хэлэхэд “Өө хөөрхий авгай аваад хүүхэдтэй болоод амжиж. Би ч их удаж байгаад ирж байгаа юм шив” гэж бодсоноо
- Нохой давхихгүй биз? Чи хө дийлэх үү наадахаа?
- Дийлнээ ахаа. Энэ яах ч үгүй гэж мэлийтэл харахад “ногооны хүү гэхэд хар л нүдтэй хүү юм даа” гэж санан хажуугаар нь өнгөрлөө.
Одоо нэгэнт ирчихсэн учир түүнд орох уу байх уу гэх зав зай ч байхгүй тул “За ямар ч байсан ороод учир нь олдоно биз” гэж бодоод яваад орчихов.

Шажигнан шуугих хүлээн авагч дээр өрөөсөн чихээ наан хамаг анхаарлаа хандуулан сууж байсан Дарьзав хаалганы чимээнээр үүд рүү хальтхан хараад буцаж эргэснээ “юу билээ” гэсэн янзтай огцом эргэж Сугарыг харан шүлсээ залгин гөлөрлөө. Сугар “чамайг ингэх ч болов уу гэж бодсымаа” гэж дотроо бодон дээш гаран сууснаа
- За сайхан намаржиж байна уу? Дарьзав гуай гэж хэгжүүхэн атлаа хүнгэнүүлэн жаахан оворжсон шар царайг ширтэн суув. Хоёр хүрэн, хоёр ногоон энэ дөрвөн нүд яахан удаан ширтэлцэх билээ. Ингээд усанд чулуу уначих мэт палхийтэл хийтэл ороод ирнэ гэж санаагүй суусан Дарьзавын хоёр ногоон нүдэнд ус гүйлэгнэн дальдчиж, ихэд сандарсан боловч биеэ барин мэдэгдэхгүйг хичээн
- За сайн уу? Дүү хүү. Ямартай ч гэсэн гараад ирсэн нь яаамай даа. Уг нь чамайг чинь гурван жил болоод ирэх юм санаж байсан чинь . . . гэж яриагаа сунжруулсанаа
- За тэр яахав Хугацаатай юм гэж сайхан юм даа. Одоо чи ч эр бие гүйцжээ. Ирэх жилийн наадмаар энэ сум чамд багадана биз гээд хоорондоо ямар ч учир холбогдолгүй юу хамаагүй ярих нь сандарч мэгдээд байгаагийн шинж. Сугарын наашаа ирэхдээ “орох уу байх уу” гэж бодож байсан эргэлзээ арилж эхэллээ.
Тэрээр иймэрхүү юм болно гэдгийг гадарлаж байсны хувьд сандарч барьсан юмгүй биеэ зөв барьж, цээж түхийлгэн хоолойны нь өнгө эрхэмсүү болж ирсэнээ
- За яахав ёстой л хугацаатай тулдаа л болох шиг. Болохгүй гээд ч яах билээ. Ял дуусаж, яс амрах өдөр ирдэг л юм байна. Хийсэн хэрэггүй атлаа хэдэн шир хөөсөн нэрээр овоо хэдэн жилийг тэнд барчихав байна гээд цааш нь үргэлжлүүлэх гэтэл Дарьзав самбаачлан
- Алив миний хүү цай унд хий. Ээж нь хаачиваа?
- Дүүтэй хамт аргалд яваа
- Дууд дууд. Хүн ирлээ гэж хэл гэхэд хүү
- За гээд гүйн гарсанаа гаднаас
- Өө ээж аргалаа буулгаж байна гэж хашгирлаа.
Сугар “Уг нь одоо л халуун дээрээ байсан юмсан. Авгай хүүхэд ирж байхад нь нэг их өндөр дуугаар яахав” гэж санан үүд рүү харж суутал гэрийн гадаа
- Миний хүү тугал руугаа гүй. Одоо үхэр удахгүй ирэх нь гэх ихэд танил дуу гаран “хэн билээ” гэж бодохын завдалгүй үүд онгойж орж ирсэнээ Сугарыг харан таг гөлрөн зогсов.
Энэ бол толгойдоо алчуур зангидсан, хөх даалимбан дээлтэй нилээн байрагшин хүүхэн шинжиндээ орсон Хандаа байлаа. Сугар нүдэндээ итгэсэнгүй. Хандаа мөн гэдэгт эргэлзээгүй авч, хүний орчлонд ирж хорвоогийн хамгийн нандин бүхнээс амтлан, хамтдаа халуун гараасаа атгалцан гүйж, хүрэн зүрхний эзэн, хүсэл мөрөөдлийн туйл болж явсан энэ хүн өнөөдөр ариун хайр, нандин мөрөөдлийг нь тасдан, амьдралынх нь хамаг сайхан он жилүүдийг хамгийн муухай уйваагүй сэтгэлээр хороосон, ухаан дутуухан хүнийхээр юм бол бараг үхэл ч багадмаар тэр хорсолт хүний эхнэр болчихсон, үр хүүхдийг нь гаргачихсан зогсож байх юм чинээ хэрхэн санах билээ.
Хүний хорвоо сайхандаа сайхан ч хаврын тэнгэр шиг эргэж хөрвөхөөрөө яасан айхавтар хувирдаг юм бэ. Хувь заяа гэдэг хатуу нь дэндэхээрээ бас хайргүй хатуурдаг ажээ. Сугар ийм уулзалт болно чинээ бодооч үгүй, зүүдлээ ч үгүй. Тэр ч бүү хэл түүний санаанд ерөөсөө байгаагүй. Эх нутагтаа, ээжтэйгээ, Хандаатайгаа эрх чөлөөтэй тайван сайхан амьдрах тухай хүсэл, түүний сэтгэлд бадамлан байсан эцсийн улаан дөлийг хөх дээлтэй их усан цалгин ирээд шажигнуулан унтраах нь битгий хэл үнс нурмыг нь хүртэл шалба норгоод эргээд давалгаан татлага мэт цаашилчих шиг боллоо.
Одоо Сугарын сэтгэлд өөрийн гэсэн юм үлдсэнгүй. Хүн харахад сүр бараатай том залуу сууж байх авч аягатай цай дэмнэсэн гурван хуруу нь үл ялиг чичигнэн, амьсгалахаас өөр шидгүй мэт сууна. Уг нь бол үсэрч босоод Дарьзавыг шүүрэн авч хоёр ногоон нүдийг нь ухархайгаар бүлтэртэл нь цохиод, гал голомтыг нь самрахад ч багадмаар байвч Хандаагийн дэргэд тэгэх эрх Сугарт байсангүй. Тэглээ гээд ч утга нь юунд орших билээ дээ. Гэхдээ түүний итгэл энэ өдөр, энэ цаг мөч хүртэл дүрэлзэн байсан шүү дээ. Тэр их итгэл гэнэтхэн зогсоно гэдэг юутай айхавтар хэцүү вэ.
Харин Хандаад бол энэ дэх амьдралаа мэдэж байсны хувьд ийм өдрийг хэзээ нэгэн цагт ирнэ гэдгийг мэдэж байсан учраас Сугарыг бодох юм бол сэтгэл санаагаар түүнээс арай дөнгүүр байлаа. Анхны хайрын эзэн энэ хархүү тэртээ он жилүүдийн өмнө, тэр их хүнд хэцүүгийн дунд өөрийг нь гэлгүйгээр орхин одсон мэт санагдан тунирхмаар байвч, хүнтэй сууж, хүүхдийн эх болсон болохоор тунирхана гэдэг аль хэдийн хожимдсон зүйл байлаа. Зовлон бэрхшээлийг туулж. Сэтгэлийн хат суусан эм хүн гэдэг тулгамдсан үед биеэ татах, орчиноо мэдрэх нь заримдаа эр хүнээс хавьгүй илүү юмдаг уу Хандаагийн ам түрүүлэн нээгдэж
- Хүүе ээ Сугар уу даа? гэж үл ялиг чичэрхийлсэн хоолойгоор хэлж нэг эвгүй гацах маяг орсоноо
- За сайн явна уу? Бүр хүрээд ирсэн үү? гэж биеэ цэхэлж асуугаад тогоо шанагаа точигнууллаа. Магадгүй ингэж энгийн мэт дуугарсанаар өөрийгөө ч, Сугарыг ч аварсан байж болох юм.
- Сайн сайн гэж хоолойгоо зассанаа цайгаа залгилж, аягаа өрөн дээр тавих зуураа Сугар
- Танайхан сайн л биз дээ? гэж нилээн хуурайвтар өнгөөр асуулаа. Гэхдээ энэ үг хоолойн дээгүүр нь хэрхэн давсан юм бүү мэд.
Тэр хоёрын байгаа байдлаас Дарьзавт хаа холын тухай бодлын нэгэн сэжим орж ирэх нь шалаанд орчихоод сандарч явсан ноён хүүгээрээ хамгаалаад нэг удаа амьсгаа авахтай адил юм даа. Гэхдээ түүнийгээ гадагшлуулна гэж юу байхав. Энэ зайнд нилээн тайвширч
- За хө Хандаа шинэ цай чана. Би сая Сугартаа хуучин цай барьчихсан. Ерөөсөө би гарч нэг хоолны юм аялуулъя гэхэд Сугар
- Хэрэггүй, хэрэггүй. Яасан гэж халуун намраар хонь мал гэж байхав. Нутагтаа нэг ирж, ээжийнхээ сэтгэлийг амраачихаад хэд хоногоос буцна. Нэг ирсэнийх айл айлд тавьсан ээжийнхээ хэдэн тооны малыг сэргээгээд өгчих санаатай. Хөгшин хүн тэр болгон шогшоод тойроод байж чаддаггүй бололтой. Тэгээд далиманд нь танайхаар бууж мэнд мэддэг юмуу санаатай. Одоо жаахан яаруу явна. Хэд хоногоос тухтай ирэмц гэж ёстой огт санаанд байхгүй зүйлээ өөрийн юм шиг ярьж суух нь нүүдэл ашиггүй болсоныг мэдэн бодоо татахаас аргагүй болсон шатарчин мэт.
Агшин мөч бүр өнгөрөх тусам зүүд мэт санагдсан энэ учрал Сугарын хувьд гаднаасаа дотогшоо чиглэн бие тайвширч, өөрийгөө татах нь дээрдэж байгаа бол Хандаагийн хувьд дотроосоо гадагшаа чиглэн улам бүр өөрийг нь ороон тайван байдал нь алдагдаж байв. Тэрээр урд байгаагүйгээр хурдан хөдлөн шөлтэй хоол пурхийлгэв. Энэ хооронд анхны цочроо бага багаар гадагшилж, хэл чимээ ч үгүй тасарсан Сугар өөрийг нь тамлах мэт одоо энд сууж байгаад гомдох ч шиг санагдан хоёр нүднээс нь нулимс өөрийн эрхгүй асгарахад буруу харан нүдээ нууна. Энэ байдлыг ажаагүй биш ажиж суусан Дарьзав ганц шил архи гаргаж, гэр доторх чимээгүй байдлыг эвдэн
- За ямартай ч гэсэн эрүүл саруул, бүрэн бүтэн гараад ирсэн нь болж. Одоо бас ч гэж нас залуу байна. Ажил амьдралаа зохицуулнаа гэж чөмөг таших гэж буй хүн булууныхаа толгой дээр тоншдог шиг түрүүний орж ирсэн бодлоо батлах гэсэн мэт тэднийг түгшсэн үг хэлсэнээ
- Пунцаг заан харьчихаад манай нутаг сүүлийн үед наадмаа алдаад байх болсон юмсан. Одоо ч нүүр бардам суух болох нь ээ гэж бүүр өөрийг хэлж нэг үзнэ.
Сугар олон юм ярьсангүй. Ярих ч тэнхэл байсангүй. Анх орж ирсэн эрч нэгэнт харьж, одоо өрөг нэгэнт өөр тийшээ эргэжээ. Харин мөнгөн аягаар сөгнөх хатуу архийг гурав хөнтөрчихөөд нэг их санаа алдсанаа
- За за би мордоё. Сайн сууцгааж байгаарай гэж эрсхэн хэлээд гарахад Дарьзав араас нь гарч Хандаа зуухныхаа аман дээр дээшээ ч харж чадалгүй үлдлээ.
Сугар тэднийхээс гаран шогшуулж байснаа баруун довцог дээгүүр тонгойхтой зэрэг хул мориныхоо хондлойд ташуур буулгаж хар гүйхээгээр нь давхиуллаа. Цээжний нь гүнд эрхэмсэг нэгэн цэцэг мэт оршин байсан Хандаа, өргөст халгай, өт хорхой мэт нуугдан байсан Дарьзав, саяын уусан гурван аяга арз бүгд холилдон хутгалдаж, араатан амьтад хийгээд өт хорхойд амь тэмцэн дээр доороо орон ороолдон ноцолдож байх мэт цээж давчдуулана. Саяын болсон явдалыг нүдээрээ хараагүй юм бол итгэмээргүй сонин учралыг ардаа орхин хаа нэг тийшээ алслан одох гэсэн мэт морио ойр ойрхон ороолгоно.
Давхин давхисаар гэрийнхээ хойд толгой дээр гарч ээжийнхээ бор гэрийг харан сая ухаан орсон мэт мориныхоо амыг татлаа. Их л удаан давхисан бололтой. Хул мориных нь суга цавь, дух магнайнаас нь хүртэл хөлс бөмбөрөн унаж, хамаг бие нь бөмбөгнөтөл чичрэх нь өрөвдмөөр.
Дотор нь дүрэлзэн байсан гал, эрчилдэн тэмцэлдэх бодлын тулаан нь хул морины нь адил сульдсан бололтой аядуу намуун болж Сугар одоо л нэг урдах хойдохоо жаахан тэнүүхнээр харах, бодох чадалтай боллоо.
“Надад энэ нутагт аж төрөн амьдрах амьдралын учир үгүй болоо юу даа. Ганц бодож мөрөөдөж явсан хүн маань Дарьзавын тогооны хүн болсон байдаг” гэснээ
- Очиж, очиж намайг хорлосон ногоон Дарьзавын шүү гэж шүднийхээ завсраар сийгүүлэн хэлээд “Тэгэхээр би энэ Харганын голд яс горьдсон нохой шиг хэн нэгнээс амьдрал горьдон хүлээж хэвтэх эсвэл гүүнд саймширсан морь шиг холын зайнаас Хандааг эргүүлдэн, нүд хаян үлдсэн насаа өнгөрөөх болох нь ээ. Тэгвэл нөгөө Дарьзавыг айлгасан шиг цээж түхэгнүүлэн амьдрана гэсэн миний бодол хаа очих юм бол. Харин ч Дарьзавт хэд дахин чадуулсанаа насаараа мэдэрч түүний хамаг бахыг ханган байх болно гэсэн үг. Тэгэхээр би ийм газар, ийм байдалд амьдарч чадахгүй ээ. Шийрэв ахын хэлдэг юутай ортой үг вэ.
Одоо очиход чинь нутаг орон, хүн зоны байдал өөрчлөгдсөн байж мэднэ. Байж боломгүй бол хүрээд ирээрэй гээгүй билүү. Би ер нь яагаад жолооч болж болохгүй гэж. Харин ээждээ яаж ойлгуулна даа. Ингэхэд ээж маань энэ хоёрын талаар мэдэж л байсан даа. Яагаад надад хэлчихээгүй юм бол? Тэгсэн бол би ингэж муугаа үзүүлэхгүй шүү дээ. Аа тийм. Тэр Чимгээ хүүхэн нүүрээ зуухандаа хийчих шахаад сандчаад байсны учир ийм байсан юм бий.
Зургаан жил гэдэг урт хугацаа юмдаа. Би л саяхан мэт санаад явсанаас биш хүн байтугай нь өөрчлөгдөх хугацаа юм. Өөрчлөгдөөгүй үлдсэн нь ээжийн минь сэтгэл л юм шив дээ. Би л Хандаа гээд байгаа болохоос Хандаа надгүй болоод удаж байгаа юм байнаа.
Ингэхэд би Хандаагаа өөртөө хадгалж үлдээхээр юу хийлээ? Энэ олон жилийн хугацаанд буруу харсан хандлагатай ганцхан захиа шиг юм бичсэнээс өөр би яалаа даа. Гэхдээ л тэгэхээс тэгэх гэсэн юм шиг явж явж Дарьзав шүү” гэж бодсоноо дахин шүүрс алдаж элдвийг хөврүүлэн сууснаа босож морио хөтлөн гэрээдээ гэлдэрлээ.
Тэрээр цааш нь “Би одоо ээжтэйгээ л ярих хэрэгтэй юм байна. Хот гэдэг газар мундаг жолооч болчихоод ээжийгээ аваачиж болно шүү дээ. Ямар шорон оронд явж байгаа биш ажил амьдралын мөр хөөх гэж байхад ээж маань ойлгох байгаа” хэмээн бодол болон явтал хөтөлж явсан хул морь нь бодлыг нь дэмжих мэт араас нь толгойгоороо нуруугий нь шөргөөх ая үзүүлж байлаа.
Улаан шороо бужигнан нүдгүй шуурч байснаа тамирдан сөхрөх мэт гэнэтхэн зогсож, тэнгэр цэлмэн нар гарах шиг Сугарын сэтгэл бага зэрэг онгойн гэртээ ирлээ . . .

. . . Ачаа тээврийн тавдугаар бааз гэсэн хаягтай банзан хашаан дотор явдаг явдаггүй нийлсэн олон машинууд зээглэн зогсожээ. Дэнхийтэл ачаа ачсан зарим нэг тэрэг холын замд гарахад бэлэн болсон бололтой ачаагаа дааж ядан уухчин зогсоно.
Хашааны нэгээхэн буланд дарга, боловсон хүчин гэх мэт хаягтай хэд хэдэн хаалгатай хуучин дан цагаан шавар байшин байх агаад диспетчер гэсэн хаягтай хүрэн хаалга хаагдах завгүй онголзох ажээ. Үүгээр түрийг нь эргүүлсэн том том гутал өмссөн, тарган туранхай, сахалтай сахалгүй эрчүүд хөлхөлдөх бөгөөд тоглож байгаа, шоглож байгаа нь үл ялгагдах үгсийг бие биендээ шидэлцэж, түүндээ хөгжилдөн үе үе пар пар инээлдэнэ. Тэнд байгсадын нэг
- Мааз Магсараа нэг онигоо ярина байгаа гэж тулгах хүсэхийн завсар хэлэхэд шаймий дуу эрүүтэй түүн дээрээ жаахан ооч сахалтай нөхөр “Юугаа ярьдаг юм билээ” гэж бодох зуур нөгөө нөхөр
- Яагаав нөгөө Дарамын яагаад хааз нэр авсаныг ярихгүй юү гэтэл Магсар онигор нүдээ гялтагнуулан бүгдийг тойрон харсанаа
- Манай Дарам Солонготын давааны өөд гарахдаа давааны энгэрт хүч алдуулчихгүйн тулд нилээн ширүүхэн ороод дунд хавьд ирээд дахиад хүчтэйхэн нэг хаазлаад орхисон гэж байгаа. Тэгтэл тэрэгний хойд талд төмөр утас шиг юмнууд тор тор гээд унах нь сонсогдлоо гэнэ шүү. Дарам гайхсандаа тэргээ зогсоож, араандаа хийгээд, карданаа татчихаад буугаад харсан чинь моторынх коольцнууд нь яандангаараа цуваад гарчихсан байна гэж залдаг хүүр шүү нээрээ гэхэд бусад жолооч нар пир пир инээлдэж, зарим нь бүр аньсагаа арчиж байгаа харагдана. Магсар цааш нь
- Тэгээд л манай Дарам чинь коольцоо яндангаараа гартал хаазалдаг болохоор Хааз Дарам нэр авсан юм даа гээд инээлдэв.
Доороо нүхтэй шилэн хаалтны цаанаас ойрын харааны нимгэн цагаан шил хамар дээрээ тохсон Дамдин хэмээх тавь гаран насны хавчигар хар хүн тэднийг нүдний шилнийхээ дээгүүр харж, дуунд нь дөжирсөн янзтай толгой сэгсэрсэнээ доош харан хийж байгаагаа үргэлжлүүлэв. Тэгтэл хаалга сэвхийн онгойж дөч нилээн гарсан байрын ханхар том биетэй улаан эр орж ирсэнээ
- За атаманууд юу л хийцгээж байна даа гэж улаан царайндаа инээмсэглэл тодруулж цаанаа нэг нийлэмжтэй хэлэхэд
- Өө аврага. Хаа явах нь вэ? Баруун уу, зүүн үү? гэцгээхэд тэргээ байнга ухаж байдгаас тос Тогтох нэр авсан нөхөр
- Билгээ хүүхнээ орхиод
Бережнев даргын өгсөн
Бэлгийн цэнхэрээ унаад
Билүүтийн голын
Биндэръя хүүхэн рүү гээ яараа байлгүй гэж уран үгийг хоршиж хэлсэндээ бахархан ийш тийш хартал нөгөө эр
- Тоосон дунд торойгоод үлддэг тоотой хэдэн хүүхэн байхын хувьд байсаан. Сүүлийн үед тэднээс харин товууд үнэртээд болохоо байсан байна лээ. Тэрэг чарга нь эвдэрсэн улсын сураг ажиг гараагүй биз нөхөдөө? гэхэд өрөөгөөр нэг харчуулын дуу хадаад явчихлаа. Дамдин тэндээс
- Муусайн золигнууд гадаа сайхан байхад ажил хийлгэхгүй энүүгээр шавалдаад. Гарцгаа гэхэд эрчүүд гутлаа харр харр чирэн хаалгаар уван цуван гарлаа. Ачаа, зам явахаа энэ хүнээс авдаг тул түүний үгэнд орохгүй хүн ховор. Тэд хоорондоо
- Тос ч ёстой аврагад амаа ганц таглууллаа даа хэмээн хөөрсөн сэтгэлээ барьж ядан инээлдэнэ. Тэдний аврага хэмээн хүндлэн байгаа энэ хүн бол Сугар байлаа. Дамдин
- Сугараа энэ зам явахаа ав гээд өгөхдөө хашааны гадна нэг оюутан хүү зогсож байгаа байх. Хөөрхий минь гэртээ харьчих гээд баруун тийш явах замын унаанд дайгдчих санаатай өчигдөрөөс хойш надаас гуйгаад байгаа юм. Түүнийг замдаа буулгачихаарай. Чи бодвол газрын цагаанаа барьж урдуураа явах байлгүй. Түүний яриад байгаа нь чиний зам дагуу юм билээ. Ярианы өнгө нь танай Харганын голын л хүүхэд бололтойдог. За за чи тэгээд өөрөө учрыг нь олно биз гээд гаргалаа.
Хашааны төмөр сараалжин хаалга хашаагаа даган гулсан онгойж, кабин дээрээ олон таван хошуу эрийлгэсэн саятан жолооч Сугар гэсэн бичигтэй, дэнхийсэн ачаатай Зил-130 машин гарч ирсэнээ ногоон богц үүрсэн хорин дөрөв тав орчим насны залуугийн дэргэд зогсоод дотроос нь
- Чи нөгөө Дамдингийн яриад байгаа хүүхэд мөн үү? гэхэд
- Мөн мөн. Ашгүй танд хэлээ юү? Өнөөдөр бас л бүтэхгүй нь гэж бодлоо шүү гээд инээсээр кабинд орж ирлээ.
- Чиний ачаа тээш чинь ердөө энэ үү? Ах нь ч ийш тийшээ зам хазайгаад байж чадахгүй л байх даа гэхэд
- Ингээд л болоо ахаа. Одоо шууд гарах уу?
- Гарах нь ч гарнаа. Яарвал даарна гэж үг бий. Холын улс чинь бүх юмаа жин тан болгох ёстой юм шүү дээ гэж сургаад
- Эхлээд хоёулаа машинаа хооллоно. Тэгээд өөрсдийнхөө бор ходоодыг дүүргэнэ. Тэгээд л би явж байна бээжин сууж байна гээд л гарч өгнө шүү дээ гэлээ.
Тэд бензин банкиндаа дүүргээд, бас ачаан дээр байх хоёр том торхонд хийгээд, цаашаа гуанзанд орж овоошуухан хоол захиалаад
- За дүү хүү цохиод байна даа гэхэд
- Энэ их хоолыг барах уу?
- Барахгүй бол боогоод л авна биз. Нэг сайн идэж аваад замдаа нэг их зогсоод байхгүй шүү дээ гэлээ.
Сугар хоол идэх зуураа залууг ажиглан сууна. Хацар нь улаа бутарч байснаа хот газар удаан суугаад шингэрсний шинж бололтой нарийхан улаан судалнууд хацар дээгүүр нь судалтах бөгөөд эр хүнд байхааргүй давхраатай нүдтэй юм. “Энэ хүүгээр юм яриулсан шиг явбал зам овоо хорох байгаа” гэж санаж байлаа.
Ачаа нь таарсан гуч машин нэг хүчээ аван жигдэрхээрээ моторын хүнгэнэх дуунаас өөр гаж чимээ сонсогдохгүй. Жолооч хүний хамгийн жаргалтай үе бол энэ.

Тэд нэг хэсэг дуу шуугүй явсанаа залуу руу хандаж
- За хө ярьж хөөрч, дуулж хуурдаж явахгүй бол газар хордоггүй юм шүү дээ. Гэрээдээ яарч л байгаа биз дээ? гэхэд
- Яаралгүй яахав.
- За чамайг хэн гэдэг вэ? Чи чинь Харганын голын хүүхэд гээ биз дээ. Хэнийхний хүүхдэв дээ?
- Та манай нутгаас хүн таних юм уу?
- Ганц нэгийг мэдэхээ ч ядахгүй дээ хө.
- Би Дарьзав гэдэг хүний хүүхэд л дээ гэхэд Сугар тоормозоо огцом гишгэж, жолоогоо хажуу тийш нь дарахад эрчээ авчихсан хүнд ачаатай машин эгээтэй л замын хажууруу гарчихсангүй.
- Та чинь яаж байнаа? Зүгээр биз гэж айж сандарсан залууг асуухад Сугар хэсэг чимээгүй сууж байснаа бууж тэргээ шалгаж байгаа хүн болон машинаа тойрон олон жилийн өмнөх сэтгэлийн шарх гэнэт ингэж сэдрэх юм чинээ санаагүй явсан тэрээр нэг хэсэг манараад сэрүүн агаар уртаар амьсгалан хэсэг байзнаж “Энэ хүүд юуны л буруу байв гэж дээ зайлуул” гэж санан буцаж орж ирээд
- Одоо зүгээрээ гэснээ нилээд зориг гарган
- Тэгээд яасан гэнээ? гэхэд
- Юу яасан гэж?
- Үгүй ээ яахав дээ ээж аавынхаа тухай ярихгүй юу.
- Аан за. Аав маань арваад жилийн өмнө өнгөрсөн л дөө. Зуурдаар гэх үү дээ. Яг үнэндээ бол Дарьзав гэдэг хүн бол миний хойд аав л даа. Би ээжээсээ л дуулсан юм. Гэхдээ намайг ухаан орсон цагаас л энэ хүн миний аав байсан. Намайг өсгөж хүмүүжүүлсэн болохоор миний л аав. Би нэг охин дүүтэй л дээ. Гэсэн ч аав маань намайг хүний хүүхэд гэж ялгаж салгаж байгаагүй юм. Харин ээж маань хожим намайг том оюутан болсон хойно миний төрсөн аавын талаар бүүр домог шиг л юм ярьж өгсөн дөө . . .
Манай ээж хатуу хүн шүү. Намайг хэний хүүхэд болохыг хэнд ч хэлээгүй гэдэг. Харин намайг тав орчим настай байхад миний төрсөн аавын ээжид хэлэх гэж нэг удаа очиж байсан юм гэдэг гээд цааш нь үргэлжлүүлэн ярьж гарлаа . . .
Наадмаас өмнөхөн Данигайн охин Хандаа том хүүгээ дагуулсаар Нургайгийнд ирлээ. Хэдийгээр хоёр хүүхэд гаргасан хүүхэн ч гэсэн хар багаас айл саахалт явсан болохоор Нургайд Хандаа охин нь мэт л санагдана. Хандаа
- За Нургай эжий сайн уу? гэсээр орж ирлээ.
- Хүүе энэ чинь хэн бэ? Хандаа юу? Ямар сонин хүмүүс вэ? Сайн охин минь сайн. Энэ танай том уу? Нэг их харсан ч юм шиг яасан ч нүдэнд дулаахан хүүв дээ. Одоо энэ чинь хэдтэй билээ дээ?
- Одоо таван нас өнгөрч байгаа гэхэд Нургай
- Алив нааш ир үнсье. Эвий минь гэж хүүхэд л юм болохоор хэний нь ялгаа юу байхав. Чаавас муу хүүтэй минь адилхан ч харагдах шиг гэж хөгшин хүний зангаар өхөөрдөнгөө
- За алив миний хүү эмээ нь чихэр өгнөө гээд авдараа ухан
- Чихэр ч гэж дээ эмээд нь бор еэвэн л байдгийм даа гээд бор еэвэн гарган ирсэнээ
- Энэ нь арай шинэ нь юм эд нар нь бүүр хатчихаж гээд шинэвтэрийг нь өгөхөд хүү нь хоёр гараа тосож авлаа. Энэ бүгдийг харж суусан Хандаа Сугарыг бор еэвэнд дуртайг санаж Нургай эжий түүнд л хадгалж байсан байхдаа гэж санан тэр эхийг өрөвдөн сууна
- Эмээ нь чихэр өгнө гээд хүүгээ горьдоож орхилоодоо гэхэд Хандаа
- Манай энэ хаа очиж чихэр гээд сүйд болоод байхгүй ээ гэснээ Нургайг өрөөсөн мөрөөрөө түшин гартахаа идэж зогсох хүүгээ харамлах мэт
- Миний хүү ээждээ ир гэж өөр лүүгээ татлаа
- За охин минь та хоёр зүг явна уу?
- Бараг зүгээрдээ. Би ч гэр орон сааль сүүнээсээ илүү гарч чадахгүй юм. Тэгээд эрчүүдийг морь мал гээд явах хойгуур наашаа гарсан ухаантай. Таныг нэг эргэчих санаатай л гэхэд түүний үгэнд ихэд баярласан Нургай
- Эвий дээ гэж эгч нь яахав байж л байна. Нэг их мал хуйгүй болохоор ядрах нь гайгүй. Жаахан ганцаардах аятай. Хүний мөрөөс л суух юм. Албаны хүний хэлээр бол хүү маань энэ жилээс ирэх учиртай гэнэ. Одоогоор алга л байна.
- Би ч муу эжийгээсээ хойш бас л ганцаардах л юм. Одоо ч олон жил өнгөрчдээ. Тэгээд ч хүүхэд шуухад, тогоо шанага гээд гэюүрэх нь гайгүй л дээ. Өнөөдөр нэг зав гаргаж тантай нэг жаал ярьж суух санаатай гэхэд
- Ээ дээ тэгвэл ч мөн сайхан байна шүү гэх нь сэтгэл нь их л хөдөлж байгаа шинжтэй.
Харин Хандаагийн хувьд ирсэн учраа хэлэх үү яахав гэсэн эргэлзээ гэнэтхэн бий болчихов. Уг нь хэдэн жил бодсоны эцэст бүх үнэнийг хэлж тэр муу ганц бие эмгэний голыг дэвтээе гэж ирсэн боловч авдраа ухан хүүд нь юм өгөх агшинг харж суухдаа яагаад ч юм хүүгээ тэр чигт нь бүр өгчих гэж байгаа юм шиг санагдаад бүхнийг ярина гэсэн бодол нь зайрмагтана. Эх хүний үрээ харамнах сэтгэл гэдэг үнэхээр хэцүү. Ялангуяа Нургай эгчийг “Нэг их харсан ч юм шиг яасан нүдэнд дулаахан хүүв дээ” гэхэд дотор нь палхийгээд явчихсан гэж байгаа.Нургайгийнхаас гараад явж байхдаа Хандаа олон жил дотроо буглуулж явсан бодлоо хэлж чадаагүй ч хүүгээ аваад үлдсэн мэт санагдаж, өөртөө баярлан баярлан явлаа. Хүний хорвоо гэж . . .
Тэгээд л ээж маань намайг харамлаад манай жинхэнэ эмээд хэлээгүй юм гэнэ лээ гэхэд Сугар сонсож байгаа эсэх нь үл мэдэгдэн урдах замаа гөлрөн амьтай гэхэд итгэмгүй амьтан явлаа. Тэгсэнээ сонсож буйгаа улам итгэлтэй болгох гэсэн мэт
- Чи төрсөн аавынхаа нэрийг мэдэх үү?
- Мэдэлгүй яахав. Ээж маань надад бүгдийг ярьсан юм. Миний төрсөн эцгийн нэр таны нэртэй адил юм байна лээ. Сугар гэдэг юм гэхэд машинаа бүр өөрийн мэдэлгүй зогсоож авсан Сугар
- Чи миний нэрийг яаж мэддэг юм?
- Энэ кабин дээр чинь байгаа таны нэр биз дээ? гэхэд “Би ер нь юу болоод байнаа” гэж бодож амжсан өөрийгөө анзааруулахгүй гэж
- За тэгээд цааш нь яриад байдаа гэхэд
- Би ч яахав ярина л даа. Харин бид явахгүй юм уу ? гэхэд Сугар
- Аан бид үү? гэж хэнээс ч юм асууснаа
- Явнаа явна. Одоохондоо ус халаад байна. Жаахан хөрөг гээд залуугийн нүүрийг ажиглан нилээн удаан харлаа. Нээрээ нүд нь ээжтэйгээ адилхан юм гээч. Надаас ер нь юм байна уу? гэж өөрөөсөө асууснаа “улаан царай л юм байхаа даа. Сайн харвал манай ээжтэй төстэй байж мэдэхээр байна” гэж бодож гөлөрч суутал
- Сугар ахаа та яачихваа? гэж нөгөө залуу галзуурч буй хүн хараад санаа нь зовсон байртай асуухад сая нэг сэхээ авсан Сугар өөрөө өөртөө буцаж ирэв. Тэгээд
- За тэгээд ярьж л бай гэлээ. Залуу цааш нь . . .
Чимээгүйн дунд шувуудын дуу анир үргээсэн, малын хөлийн хөдөлгөөн удаашраад, чинээндээ тултал ургасан өвс чи тийшээ би ийшээ гэх шиг сэр сэр салхины аясаар нахилзсан, нитгэрэн шаргалтах цай шиг намрын нэгэн өдөр Хандаа сургуульдаа явах болсонсон. Урд шөнө нь Сугартайгаа том хүн болцгоосондоо ч тэр үү царай нь улаа бутраад ч байх шиг санагдаж билээ. Жил жилийн намар Хандаа сургуульдаа очиж үеийн нөхөдтэйгээ үймэлдэн шуугилдах гэж яардагсан. Энэ жил тэгсэнгүй. Сэтгэл зүрхнийх нь тэн хагас нь үлдчихээд цээж нь хөндийрөөд байх шиг нэг л эвгүй.
Аав нь ч яахав сумын төв хүргэх гээд гадуур морь малаа янзлаад, харин ээж нь л жаал жуул юм боож бөндийлгөх зуураа захиа занаасаа хэлэх нь Хандаад сонсогдож байгаа боловч тогтоож байгаа юм алга. Гагцхүү Сугараасаа холдоно гэдэг л хамгийн том гачлан мэт. Сугар ч гэсэн ямар нэгэн шалтаг олон сумын төв хүртэл гаргаж өгөхийг бодож байсан биз.
Хандаагийн ээж Должин гэж махлаг шар авгай
- Миний охин энэ жил төгсөнө. Хичээл номондоо шамдаж цаашаагаа сургуульд орвол зүгээрсэн. Наашаа захиа занаа бичиж байгаарай
- Үгүй ээ чи сонсож байна уу?
- Сонсож л байна шүү дээ
- Тэгээд хариу дуугараач. Багшдаа үүнийг өгөөрэй гээд бас нэг бондгор юм хийж харагдана.Тэгсэнээ охиноо үнсэн дөрөөнд нь сүү дусаагаад, сүүн цацал өргөн гаргаж өгөв. Данигай охинтойгоо хөдөлтөл Сугар гүйцээд ирэв.
- За Сугар хүү хаа хүрэх нь вэ?
- Сумын төв оръё гээд “Хандааг ч гаргаж өгье” гэх гэснээ дуугай болчихов. Тэгэхэд Данигай “Энэ нээрээ мөн ийм бага мөтрлөө хэлэх гэснээ дандаа дотроо үлдээдэг. Ийм их ухаан уу эсвэл дотуур тамир уу. Эсвэл бүр эргүүдүү юм болов уу” гэж бодож явлаа. Хандаа аавынхаа хажууд Сугарын царайг харж чадахгүй нүүр нь бага зэрэг улайснаа доош харан явна. Гэсэн хэдий ч явдал дунд дөрөө харших, өвдөг шүргэх төдийд цаанаа нэг сайхан. Болж өгвөл Аавынхаа тал руу биш Сугарын тал руу нилээн шахуу явмаар. Ганзага ширэлдсэн хайр гэж хэн нэгний зохиолд гардаг тэр л энэ бололтой. Гэхдээ тэр хоёр бие биенээ хачин их хайрлаж байсан хэдий ч аавынхаа дэргэд дуугарч ярих нь битгий хэл хоёр биенээ харж ч чадахгүй шахам хааяа нэг санаа алдахаас цаашгүй яваа.
Шуудангийн навтгар цагаан байшингийн өмнө тал талаас ирсэн хүмүүс шуугилдаж, хөдөө хээрийн улс нэг цуглах шалтаг болон хэрэндээ бас хөл хөдөлгөөн болжээ. Цугласан хүүхдүүдийн багачуул нь эндээ үлдэх арай томчуул нь аймаг явах аж. Тэдний дунд Чимгээ зогсож байснаа
- Хандаа Хандаа гэж гүйн ирсэнээ Сугарыг харж толгой дохин мэндлээд Хандаад ямар нэгэн юм шивэгнэн инээлдэнэ. Мөн тэнд цоохор Дорж ирчихсэн мэнд мэдсэнээ хүмүүсээс ичсэн бололтой жаахан захлан зогсоно. Явах хүнийг дагаж үлдэх хүний сэтгэл хөвөлздөгийн адилаар Сугар тэдгээр хүүхдүүдийг харж “Хичээл сургуультайгаа байсан бол сайхнаа “ гэж анх удаа бодсоноо санаа алдана.
Шуудангийн жолооч жингэнүүр Пүрэв цадатлаа идсэн бололтой сумын гуанзангаас гарч шүдээ чигчийлэн, паривгар өмдөө намируулж, түрийг нь эргүүлсэн гутлаараа шороо манарган ирж ихэд чухаг хүний дүрээр хоолойгоо нэг сүрхий зассанаа
- Машиндаа сууцгаагаарай гэж жингэнүүллээ. Хүн харахад бүдүүн баргил дуу л түүнээс гарах болов уу гэж бодогдхоор энэ хүнээс ийм дуу гарах болгонд ойр байгсад нь шоолон инээлддэг зантай. Түүний адилаар тэнд цуглагсад бас л инээх инээж, жуумагнах нь жуумагнав. Тэгээд сая л ухаан орсон мэт гэнэт хөдөлгөөнд орж хүүхдүүдээ үнсэн машин дээр гаргаж
- За сайн сураарай
- Сайн барьж яваарай. Унавзай
- Захиа бичээрэй
- Миний хэлсэнийг мартав аа
- Ээж нь мөддөө эргэж очиж чадахгүй байх шүү гэхчилэн бүдүүн нарийн, өтгөн шингэн, эр эм хоолойгоор зэрэг зэрэг хашгиралдан захиасаа захицгаана. Тэдний дунд Чимгээ Хандаа Дорж бүгд л суусан байлаа. Хандаа олны дундаас Сугарыг олж харан гараараа даллаж, захиа бичнээ гэсэн дохио зангаа өгч харагдана. Болдог бол үсэрч буугаад Сугарыгаа нэг үнсэж, нэг сайн тэврүүлчихмээр бодогдоно. Даана ч энэ олны дунд тийм юм гэж хаа байхав дээ. Урд шөнийнхөө амталсан жаргалаа санан санан явлаа. Цаашдаа энэ шөнө улам ихээр үгүйлэгдэх болно. Сумын төвийн дүрс тэртээ хонхорт өнчин юм шиг бараантан холдох тусам Хандаагийн сэтгэл гунигаар хөвөлзөн уйлмаар ч юм шиг болно. Хэрвээ ганцаараа явсан бол уйлахад юу ч саад болохооргүй байлаа.
Аймгийн төв гэдэг муу сумынх нь төвөөс аргагүй л том ажээ. Сургуулийнхаа дотуур байранд Чимгээтэйгээ нэг өрөөнд орж чадлаа. Хоёулаа тэрүүхэндээ амьхан. Ам л ангайвал өнгөрсөн зуныхаа тухай ярилцах нь хэн хэнд нь л онцгой сонин өнгөрсөн бололтой.
- Цаад Сугар чинь тэгээд хэр юм бэ дээ?
- Юу ямар юм гэж?
- Үгүй яахав дээ. Эр хүн талаасаа гэх үү дээ
- За юун балай юм ярьдаг юм гэж Хандааг ичингүйрэхэд
- Өө та хоёр чинь тэгээд зэрэгцээд л алхаад байдаг хэрэг үү? гэснээ
- Нээрээ танай Сугар үнсэж мүнсэхдээ их ширүүн байхаа
- Яаж байна?
- Харахад тийм л юм шиг.
- Тэгвэл Дорж ямар гэж?
- Манай Дорж ч яахав дээ жаахан зориг муутай хүрч ядаад л, заримдаа бүр чичрээд ч байх шиг л байдаг юм гэж шоолонгуй инээснээ
- Гэхдээ яах вэ болдог юм болдгоороо л болсон гэж Чимгээ нилээн нүүрэмгий царайлна.
- Бид хоёр ч намайг наашаа гардагийн урд орой л . . . гэхэд
- Ердөө тэгээд л болоо гэж үү? Ганцхан удаа юу?
- Тэгэлгүй яах юм. Бид хоёрт тэгээд цуг хэвтээд байх цаг зав ч байсангүй гэж булзааруулсанаа
- За за чи бид хоёрын яриа бүр задгайрч орхилоо гэж Хандаа энэ яриагаа дуусгахын мөн болов.
Энэ жил аравдугаар ангиа дүүргэх тул хүүхдүүд ч шамдангуй, ямар сургуульд орох талаар хоорондоо ам булаалдан ярилцаж, багш нар ч нилээд хариуцлагатай хандана. Хичээл ном гэж их шамдаснаас ч тэрүү Хандаагийн бие үе үе сулрах шиг, хоол унданд төдий л базаалтай биш болж, эвгүй эхүүн хурц үнэр авч чадахгүүй болох үе олон тохиолдох болов. Үүнд өөрөө ч нэг их юм бодсонгүй. Хажуугаар нь Сугар байн байн нүдэнд харагдаж, тархи эзэмдэнэ. Хичээл дээрээ үзэгнийхээ арыг мэрэн түүнийг бодож гөлөрч суугаад хааяа багшдаа загнуулах энүүхэнд болов. Өөрийн эрхгүй л “санана гэдэг нь энэ юм байна даа” гэж бодно. Урд нь бол ээж аавыгаа санаж, хэзээ намайг эргэж ирэх бол гэж харуулддагсан.
Дээх нь нэг шуудангийн жолоочтой таараад “ өө Жингэнүүр ах” гэх гэснээ “жингэнүүр байхдаа яахав дээ” бодолдоо болон жуумагнаснаа
- Пүрэв ахаа сайн явна уу? гэхэд
- Чи чинь хэний хүүхэд вэ?
- Данигай.
- Аа Дурдангийн охин уу? гэхэд “Дурдан байхдаа яахав дээ. Хүн өөрийг нь жингэнүүр гэж хэлээгүй байхад” гэж бодсоноо
- Манайхан сайн байгаа болов уу?
- Яасан гэрээ санаа юу? гэж жингэнэн инээснээ
- Танайхан сайн сайн гэхэд Сугарыг асуух гэснээ санаа нь зовон
- Нургай эгчийнхэн сайн уу? гэтэл
- Тэднийхэн сайн сайн. Нөгөө Улаан хүү нь тууварчдын араас явлаа гэвүү гэхэд үүнийг л сонсохыг хүсэж байсан мэт Хандаа цаашаа нэг их юм ярилгүй
- За за баяртай Жи . . . үгүй ээ Пүрэв ахаа
- Ахыгаа шоолох нь уу? Тархигүйтээд байгаарай та нар гээд инээх нь нутгийн улс гэдэг хаа явсан газраа бие биенээ гэсэн нэгэн ах дүүс шиг аминчхан байдгийн илрэл. Тэндээс салаад Хандаа “Туувар гэдэг чинь том хүмүүсийн л ажил. Манай Сугар ч нутагтаа том хүний тоонд ордог болжээ” гэж санан ихэд бахархаж билээ.
Нэг өдөр хичээл дундуур бие нь эвгүйрхээд чөлөө аван байрандаа ирээд цагиргалан хэвтэж байтал Чимгээ гаднаас орж ирээд
- Яасан бэ?
- Мэдэхгүй ээ нэг л хачин болоод
- Чи ер нь эмчид үзүүлбэл яасан юм бэ? Би ерөөсөө байрны эмчид . . . гээд эргэтэл Хандаа сандран ухасхийн босож Чимгээгийн гараас бариад хэлэх үү байх уу гэсэн шиг хэсэг зогсоноо хэлэхээс өөр аргагүй болж
- Би чамд нэг юм хэлэх үү?
- За
- Миний юм ирэхгүй байнаа гэж шивнэхэд
- Яанаа гэж амаа дарж хэсэг бодолхийлсэнээ
- Арай үгүй байлгүй дээ. Чи чинь ганцхан удаа унтсан гээ биз дээ? гэж Чимгээг дуу алдахад
- Чишш! Хүүхдүүд сонсчихно гээд
- Тэгээд л би эмчид үзүүлэхээс айгаад байна. Одоо хэд хоног тэсчихвэл өвлийн амралт эхлэнэ. Тэгэхээр л харих минь.
- Тэгээд нээрээ үнэхээр жирэмсэн болчихсон бол яанаа гэхэд Хандаа уртаар санаа алдсанаа
- Одоо яахав дээ сургуулиасаа л гардаг байхдаа.
- Аав ээждээ ч алуулсаан
- Тэр алуулах ч дүүрсээн. Харин тэр болтол багш нар, хүүхдүүдийн царайг яаж харнаа мэдэхгүй гээд таг болов.
Хэдэн долоо хоног бүүдийж бүрсийсэн Хандаа тэсэн тэссээр өвлийн амралт болгоод хөдөө гэртээ ирлээ. Тэднийх гурван гэрээр өвөлжиж байлаа. Хандаа дотроо Нургай эгчийнхтэй өвөлжиж байгаа юм болов уу гэж горьдсон ч арай л биш шиг.

Ээж нь охиноо үнсэнгээ
- Наад царай зүс чинь цонхийгоод яачихаав дээ? Өвдөж хавдаагүй биз? гэхэд
- Зүгээрээ. Хичээл ном гээд л жаахан ядраа биз гэлээ Аав нь ч нэг их юм анзаарсангүй. Харин Хандаа
- Манайтай хэнийх өвөлжиж байгаа юм бэ? гэтэл ээж нь
- Дарьзавынх гэж айлаа гэж нилээн хөндий дуугарах нь жаахан янзгүй байгаа бололтой
- Нургай эгчийнх яасан юм бол? Зун л та нар чинь бараг цуг өвөлжмөөр юм яриад байсан биз дээ? гэхэд
- Тэднийх хуучиндаа Сэтэрхийн аманд гээд ээж нь
- Зайлуул Нургай гэж нэг ядарсан амьтан байнаа хөөрхий гэж ихэд санаа алдсанаа
- Нөгөө муу Улаан хүү нь хэрэгт ороолдоод . . . гээд үгээ таслахад
- Юу . . . уу . . . гэж Хандаа сунжруулан айх гайхах зэрэгцэн асуухад хэр баргийн юманд үг алдаад байдаггүй Данигай энэ удаад охиндоо
- Цаад Нургайн хүү Сугар чинь тууварчдын араас очоод тухайн орон нутгийнхны малыг нааш цааш нь хөөгөөд нөгөө муу Мишиг, одоо энэ гэж эрүүгээрээ гадаах гэрийн зүг зааж
- Дарьзав хоёрыг хөлдөө чирээд сүйд хийхээ шахсан гэнэ гэхэд
- Яалаа гэж Сугар тэгэх юм бэ? гэж Хандаа харамсаж цөхөрсөн өнгөөр бараг хашгирах шахан хэлэв. Тэгсэнээ дотроо “худлаа худлаа эд нар яг хүн андуурсан байна. Сугар юу боллоо гэж мал хулгайлах юм. Сугар тийм муу хүн биш шүү дээ” гэж бодож суулаа. Должин
- Аа мэдэхгүй. Айл саахалт явсаны хувьд эх хүү хоёрыг ямархуу улс вэ гэдгийг чи бид хоёр мэдэхийн дээдээр мэдмээр юм. Тэр хоёр тэр хүүгийн хөлд үрэгдэхээ шахсан болов уу, харин тэр муу хүү хүний хийсэн лайг үүрч дээлээ нөмрөө болов уу. Ногоон Дарьзав үнэн мөнөөрөө яваа гэдэг харин лөөлөө байхаа гэж ширэв татав. Ингээд нэг ширэв татахаараа эднийд хэрүүл маягтай юм болдог гэмтэй
- Эх нь хээр алаг бол хүү нь шийр алаг гэж Сугар багаасаа эцэггүй өссөн, амнаасаа нэг үг унагахгүй дотуур тамиртай битүү нөхөр энд тэнд очиж янз янзын юм хийсэн ч байж магад. Хүний удам бол удам шүү дээ
- Үгүй ерөө чи нэг их өөртэйгөө үе чацуу хүний тухай ярьж байгаа юм шиг юм болох нь шив дээ. Тэгээд ч ер нь чамд ямар гэм хийгээв. Зун намаржин л айл саахалт явж, энэ хэдэн малыг чинь эргүүлж тойруулж, гар хөлийн чинь үзүүрт зарагдсан байх. Нас биенд ч хүрээгүй жаахан амьтаныг тууварт явуулж л байдаг энэ сум нэгдэл ч гэсэн дээ
- Төр түмэн нүдтэй гэдэг. Хуулийн улс буруу л шийдээгүй байх
- Ерөө ер. Тэр түмэн нүд чинь чухам алийг нь харж байгаа бол. Чиний саймширч гүйгээд байгаа энэ Ногооныг уу эсвэл өсгөсөн ганц үрээ харанхуй нүхэнд алдчихаад суугаа тэр муу ганц бие эхийг үү гэж аль ноднин хавраас хойш гэнэтхэн хурааж цуглуулахын дон туссан мэт ногоон Дарьзавтай ил далд янз бүрийн наймаа хийгээд тэрэндээ бүр амташаад байгаа эр нөхөртөө хэлж чадахгүй түгжигдээд явсан үгээ одоо л нэг урсгаж гарлаа
- Ер нь энэ Дарьзав та хоёрын хийгээд байгаа юмыг чинь би нэг л ойлгохгүй байгаа шүү. Ингэж ингэж хөгшин хонины насгүй болсон хойноо бас дээлээ нөмрөх юм болов. Юм гэдэг хар мөртэй шүү Данигай минь. Буруу хийсэн үйл лайг чинь чи биш юмаа гэхэд хэн нэг нь үүрч мэднэ шүү гэж эр нөхөртөө санаа зовсондоо хамаг л байдгаа уурлахын хэрээр уудлахад
- Чишш! аяар гэм. Айл гэр хаяа нийлсэн байж амныхаа зоргоор хашгичаад. Сонсвол яана. Тэгээд ч яасан билэггүй юм ярих юм. Наад амаа . . .
- Хн! сонсвол сонсож л байна биз. Энэ эцгийгээ нэг хараарай. Сүүлийн үед бүүр өгч авахын ад шүглээд байгаа юм. Нэг мэдэхэд л таних танихгүй мал, эмээл хазаар болцорсон байх юм
- За за би мэдэж байна. Ингэлээ гээд би ямар аваад авсандаа орох биш. Та хэдийг л нэг хүний дайтай явуулах гэж урдах хойдохоо аялуулж суугаа минь энэ. Тэгээд ч ер нь эр улсын наймаа чамд ямар хамаа байна. Чи энэ гэр, гал тогоогоо л мэдэж байвал барав гэж энэ оройн хэрүүлийг өндөрлөв.
Аав ээж хоёрынхоо ярианаас Сугарыг шоронд орсоныг хагас дутуу ойлгосон Хандаа барьж суусан аягатай цайгаа алдах нь холгүй тавиад гүйн гарч, саравчны ёроолд элгээ тэврэн суугаад уйлж гарав.
Алаг хорвоо гэдэг хатуудаа хатуу ч гэсэн амьдрал үзээгүй энэ муу хоёр алгын чинээ амьтадыг юуны учир ингэж ширүүлнэ вэ. Тэд хэнд, ямар гэм хийгээ юм бол. Хэрвээ хийгээгүй бол хэзээ хэний хийсэн үйлийн үр эргэж мунгинасаар энэ муу хоёр дээр тусна вэ. Өөрөө хүүхдээрээ атал хэвлийд нь тэр их ариухан хайрыг гэрчлэх гэж бий болж байгаа жаахан амьтан хэнд буруутай вэ. Хандаа өвлийн шөнийн нам гүмд ихэмсэг хүйтнээр мэлтийх сарыг харан цурхиран цурхиран уйлмаар байвч бусдад мэдэгдэхвий гэхдээ амаа байдгаар нь ангайсан ч дуу гаргалгүйгээр мэлмэрэн уйлна. Амьдрал дунд тэмцэх эм хүний тэсвэр тэвчээр эндээс эхэлдэг байх л даа.
Гэрт дүнгэнэлдэн байх эцэг эх хоёрын дуу намсахад эх нь
- Охин хаачиваа. Түрүүн л гарах шиг болсон гэх дуунаар атирч суусан Хандаа нулимсаа ханцуйгаараа хурдхан шударч хоолойгоо засан чимээ өгөөд гэрийнхээ үүдийг чиглэв. Хөөрхий минь сэтгэлээ онгойтол уйлж ч чадсангүй.
- Миний охин хоол ундаа ид. Гадаа зогсоод яахав. Даарахын нэмэр. Охиноо ирэнгүүт хар хэрүүлээр угтаад энэ бид хоёрын байж байгааг
- Үгүй ээ би хоол идэхгүй. Харин эртхэн хэвтмээр байна. Замдаа жаахан ядраад гээд орондоо орон буруу харан хэвтлээ.
Ингээд Хандаад бүх юм хатуу болж эхэллээ. Гэдсэндээ байгаа хүүхдээ Сугарын хүүхэд гэж эцэг эхдээ хэлэх эрхгүй болсон мэт санагдана. Хэдийгээр ээж нь тэднийхэнд муугүй ч аав нь одоо бүр сүржигнээд үзэхгүй болох шинжтэй. Хэлчихвэл аягүй бол хоорондоо хэрэлдэж ээжийг уйлуулан зовоох биз. Одоохондоо ч яахав мэдэгдэхгүй байна. Яваандаа улам л томрох болно. Хэний хүүхэд вэ? гээд байцааж гарна даа. Буцаад сургуульдаа очих гэхээр багш, сурагчдын нүүрийг яаж харна. Үнэхээр энэ бүх асуудал жаахан Хандаад ахдаж байлаа. Энэ бүгдээс гарах хамгийн амархан арга бол нөгөө модноосоо очоод өөрийгөө өлгөчих л шулуухан юм шиг. Гэвч гэдсэнд байгаа үр нь Хандаад ямар буруу хийлээ дээ. Түүнийг ингэж шийтгэж яахан болох билээ. Тэгж тэгж Хандаа олон хоног шаналсаны эцэст юу л болвол болог хэн нэгнийг мэдэн мэдтэл нь хэнд ч хэлэхгүй байхаар шийдлээ. Үүнд залуу насны ааг, гоморхол бас айдас ч нөлөөлсөн байхаа ядахгүй.
Маргааш нь тэднийтэй айлсан буусан Дарьзав орж ирлээ. Түүнийг харсан Хандаа “Ногоон Дарьзав гэж ийм хүн байдгийн бий” гэж бодов. Нэг нутаг усных тул урд нь хаа нэг харж л байсан байх. Гэхдээ хүүхэд байсан, тэгээд ч өөрт нь ийм хамаатай байгаагүй болохоор нэг их анзаар ч байгаагүй. Согтуу хөлчүү томчууд орж гарахыг алийг тэр гэхэв дээ. Гэхдээ эднийтэй айл өвөлжитлөө ийм ойр дотно байсныг Хандаа санахгүй. “Өнгөрсөн хавраас хойш учиргүй сүжрээд нэг л хачин байгаа” гэж ээж нь аавынх нь тухай хэлээд байгаа ортой бололтой.
Харин
- Данигайн охин амралтаараа ирж гэнэ гэж эхийгээ өчигдөр хэлэхэд “аа нэг сургуулийн хүүхэд л биз” гэж нэг их юм санаагүй Дарьзав сая орж ирүүт охин насаа мулталж, бас ч гэж байрагшин биежих шинжиндээ орж яваа хөөрхөн алаг нүдтэй, суурин газрын шингэн царайтай Хандааг хараад хаа нэгтэйгээс оч харван тархи, нүдэнд нь тас хийх шиг болж нэг хэсэгтээ хараа үл салгана.
Дарьзавын бараанаар Должингийн царай ёозгүйрхэвч юунд түүнийгээ ил гаргав гэж. Аяга цай дөхүүлж барихад “За энэ авгай ч намайг хараад агзагнаж байгаа биз. Энэ бид хоёр ч яамай” гэж бодсон Дарьзав
- Өө за. Манай Должин эгчийн цай ч цаанаа нэг сайхан шүү гэж худлаа маасайн инээгээд “дүү охин өсөөд том хүүхэн болжээ” гэх гэснээ Должингоос жийрхэж
- За дүү охин хэд хоног ирж ээж аавыгаа амраах юм биз дээ. Аймгаар сонин юутайв дээ? гэхэд Хандаа
- Онцын юу байхав дээ гэснээс илүүг дуугарсангүй. Гэтэл Должин
- Бид хоёрыг амраах ч яахав. Өөрөө л хэд хоног амравал барав гэх нь охиноо өмөөрсөн, Дарьзавыг сөргөсөн алин болох нь мэдэгдсэнгүй ээ. Дарьзав ногоон нүдээ цийлэлзүүлж
- Данигай гуай одоо удахгүй ес эхэлж өвөл тачигнах нь. Би ч хэдэн адуугаа оторт гаргая уу санаатай байгаа. Та хэдийгээ яах юм? Энд үлдээгээд тэсэхгүй байхаа. Үнэ ацагийг нь тохироод өгөөд явуулбал дээр болов уу гэхэд Данигай тамхиныхаа утааг гаргангаа гаансныхаа соруулаар эрүүн дээрээ тонших зуураа бодлогоширонгуйгаар
- Харин тийм. Энэ тэнгэрийн байдал хавар тийшээгээ улам л хатуурах төлөвтэй. Энэ талаар бодож л сууна. Энэ жил бид хоёр төллөх хоньтой. Тэгэхээр надад хавар адуутай хөөцөлдөж явах цаг зав гарахгүй байх
- Тэгэхдээ та өнөө хэдийгээ давхар явуулчихвал ч намар гэхэд чулуу шүү . . гэхэд Данигай
- Тэр талаар дараа тухтай ярилцамц гэх нь Должингийн яншаанаас төвөгшөөсөн нь илт. Энэ байдлаас ажихад ээжийнх нь хэлээд байдаг үнэн бололтой. Тэрээр ээжийгээ өнөөдөр л харж байгаа юм шиг ажиглана. Нүүрнийх нь арьс нь унжаад зовхи нь үрчлээтсэн харагдана. Урд нь ээжийгээ ингэж харж байснаа санахгүй. Хүүхэд тогтохгүй хоёр ч үр нь эндэсний эцэст Хандаа гарсан гэдэг. Тийм дээ ч тэрүү ганц охиндоо амь. Хандаа ч эрх хүүхэд байлаа. Тэгэхдээ эрх эрх гээд буруу эрхэлсэнгүй. Өөрөө хүүхэд тээж яваа болоод ч тэр үү, эсвэл хорвоог ухаарах нас болсон уу яагаад ч юм ээжийгээ өрөвдөн хайрлах мэт болов. Борви бохисхийх завгүй хөдлөх хөдөөний энэ амьдрал эмэгтэй хүнд үнэхээр хүнд ажээ.
Өвлийн амралт дуусаад маргааш явна гэхэд ээж нь яагаад ч юм хошуугаа цорвойлгон охиндоо
- Миний хүү ээжтэйгээ унтах юмуу гэхэд
- За юу гэж дээ гэхэд ээжийнх нь нүдэнд тийм гэхийн тэмдэггүй гуниг үүсэхийг харсан Хандаа ээжийгээ бодож
- Ерөөсөө тэгдэгч юм билүү. Таны хучлагыг тийрээд хаях байхаа даа гэхэд
- Харин ч миний охин чинь нэг их тийчлээд байдгүйм шүү гэж ээж их л баярласан янзтай хариулна. Хандаа орондоо орон гэдсээ мэдчихвийдээ гэж санан ханаруу харан хэвтлээ. Гаднаас орж ирсэн аав нь ээжийнхээ орон дээр хэвтэх охиноо харж
- Та хоёр чинь яагаад л нялуураад байна даа гэх нь нэг л эгдүүтэй санагдсан бололтой. Должин
- Яахав дээ эх охин хоёр нялхарч л байна. Маргааш явах гэж байгаа юм чинь өвөрт нэг унтаад яваг. Дараа ирэхдээ жигтэйхэн том хүүхэн болчихоод өвөрт багатахгүй гэж өхөөрдөнө. Лаагаа унтрааж оронд орж ирсэн Должин цаашаа харан хэвтэх охиныхоо даахийг үнэрлэн
- Миний охин том хүүхэн болжээ гэж санаа алдав
- Ээжээ та санадаг уу? Бид хоёр нэг ноос тушаах далимаараа сумын агент ороод л та надад нэг их том модтой чихэр авч өгч билээ. Би тэгэхэд ёстой их баярласан шүү. Одоо тэр чихэр бараг харагдахгүй юм. Хааяа идэх юмсан гэж бодоод л байдгийн.
- Тийм тийм. Миний охин сургуульд ордгийнхоо урдын урд жил байхгүй юү. Хаа нэг таардаг л юм. Хэрвээ харвал охиндоо авч тавинаа ээж нь
- Ирэх жилээс миний охин их сургуульд орвол хотод зөндөө л бий дээ гэхэд Хандаа нэг их санаа алдав.
- Ээжээ би гэдсэнд байхдаа их хөдөлдөг хүүхэд байсан уу?
- Хөдөлгөөн их намтай хүүхэд байсан. Ээждээ хордлого өгөөд баллах шахаж билээ. Залуу ч байсан, бааштай байсан байлгүй өдөржин л хэвтэж өнждөгсөн. Тэгээд чамайг хөдлөхгүй болохоор нь яасан юм бол зүгээр байгаадаа гэж их айдаг байж билээ. Тэгсэн чинь ийм хөөрхөн охин гараад ирсэн гэж жоохон охин өхөөрдөж байгаа мэт үнэрлэнэ. Эх охин хоёрын яриа саарсаар, нүд анилдсаар . . .
Ээжийнхээ өвөрт унтсан Хандаа маргааш нь буцах болов. Жаал жуул юмыг нь аав нь ганзагалан байх хооронд ээж нь Хандаагийн хоёр хацрыг халуухан гараараа илэн үнсээд
- За миний охин сайн яваад, сайн сураарай. Олны дунд нийцтэй байгаарай. Юу ч тохиолдсон гэсэн шантарч болдоггүй юм шүү гээд дахин нэг тэврэн удаан гэгч үнсээд мордуулав. Аавтайгаа хамт үс нь бөмбийтөл ургасан номхон хээртээ мордон хөтөл даван давтал ээж нь гаднаа сүү өргөн зогссоор байлаа.
Хандаа аймаг орж ирүүт өөрийн зовиурыг ч умартан шууд аймгийн цагдан сэргийлэх газар очиж Сугарын байгаа газрыг сураглахад ширвээ сахалтай, махлаг биетэй, ахимаг насны ахмад
- За хүүхээ чи тэр хүнээр яах гээв?
- Үгүй ахаа би зүгээр захиа бичих гэсэн юм. Хаягийг нь л авбал болох нь тэр.
- Захиа . . . Захиа гэж ширээгээ тогшиж байснаа
- Зөвөө зөв. Залуучууд та нар хоорондоо захиа занаагаар харилцаж байхад болохгүй нь юу байхав. Бие биенийгээ зөв замд оруулахад ч дэмтэй гээд нэг бичиг хийж өгсөнөө
- Үүнийг аваад архив гэсэн өрөөнд оч гээд гаргав
Сугарын байгаа хаягийг олж авсандаа сэтгэл нь баяссан Хандаа амьсгаа нилээн өндөртэй байрандаа ирж шууд захиа бичлээ. Тэрээр шорон орон гэдэг их хэцүү гэлцдэг. Яаж шүү явлаг болдоо хэмээн өрөвдөх хайрлахын завсар явах болов.
Энэ сэтгэл санааны гэнэтийн өөрчлөлтөөс болсон уу эсвэл угаас хугацаа нь дууссан уу нөгөө огиулаад дотор муухайрах нь багасчихаж. Одоо харин тэрээр яах ухаанаа олохгүй ирээдүйгээ тийм ч сайн харж чадахгүй байлаа. Сугартаа хэлэх гэхээр тэнд байгаа хүний санааг хоёрдуулчих болов уу гээд захиандаа бичсэнгүй.
Сугараас хариу хүлээсээр. Хоёр ч удаа захиа бичсэний дараа Сугараас хариу ирлээ. Хүсэн хүлээсэн захианы утга нь өөрийгөө март гэсэн хандлагатай л юм байх шиг. Нүдэнд нь нулимс гүйлгэнээд гүйцэд уншиж ч чадсангүй. Орчлон хорвоо нэг л өдөр ингээд хөмөрчих юм гэж хэн санах билээ.
Бусдад бол гайгүй л байсан байх харин өөрт бол гэдэс нь илт томорч, хаашаа хэнд хандахаа мэдэхгүй цөхөрч гүйцэж байлаа. Одоо Хандаа хэнд ч хэрэггүй мэт. Хий дэмий л чаддагаараа Сугарт захиа бичих боловч хариу ирсэнгүй ээ. Ямар ч буруугүй, хэнд ч гэмгүй явахад ингэж муухай шийтгэнэ гэж байх уу? Тэр хааяа хэнээс ч юм асууж ганцаар уйлахаас өөрийг эс хийж чадна. Гэтэл хүний зовлон багдадгүй ажээ.
Хаврын амралт дөхөж байсан үед Чимгээ Доржтой хамт дотуур байранд нэг их амьсгаатай орж ирээд
- Хандаа бид хоёр гадуур явж байгаад эмнэлэгийн гадаа аавтай чинь таарлаа. Чамайг эмнэлэг дээр хүрээд ир гэнэ. Ээж чинь аймгийн эмнэлэгт ирчихсэн байгаа гэнэ гэв. Үүнийг сонсоод Хандаа сандуу мэндүү эмнэлэг дээр иртэл аав нь сууж байв.
- Яасан бэ? Ааваа . Ээж яагаа вэ?
- Өө миний охин. Уржигдар ээжийнх нь дээрээс . . . Нураад сүйд боллоо гэж учир нь олдохгүй юм хэлэхэд
- Яасан гэнээ, юу нурсан гэнээ?
- Пүнз
- Юун пүнз? та нэг эвтэйхэн ярь л даа ааваа
- Яахав дээ охин минь манайхны хонь хургалж эхэлсэн. Тэгээд л эжий нь хонь хурга гэж пүнзэн дотроо явж байтал дээрээс нь нураад сүйд боллоо. Өчигдөр сумын төв дээр арайхийж мацсаар байж иртэл яаралтай аймаг ор гээд. Тэгээд . . . гээд ээрэн гацав.
Хаврын хавсраг балбаж, цас шамаргалсан, хүйтэн салхитай өдөр Хандаагийн ээж Должингийн толгойн яс хүнд гэмтэсний улмаас ухаан оролгүй байсаар хорвоог орхилоо. Хорвоо гэдэг хатуурхахдаа бүр дэндүү хатуурхадаг ажээ.
Хандаа хэд хоног чухам юу болсоныг бүрэн ухаарч чадсангүй. Нэг л мэдэхэд бүх ажил явдал дуусаж нутаг усныхан нь уван цуван буцаж байлаа. Хойд авдран дээр ээжийнх нь зурмал зураг зулын цаанаас гунигтайхан ширтэнэ. Гэр орон нь эзэнгүй мэт хоосон, гэрэл гэгээ муутайхан. Аав нь олон үг дуугарч ч чадахгүй байгаа бололтой. Хамгийн сүүлд сум нэгдлийн дарга явснаар тэр хоёр хоёулханаа гэртээ торойн үлдэв. Зууханд гал чад падхийж, авдран дээрх цаг чаг чагхийхээс өөр дуу байсангүй. Гэтэл аав нь охиноо тэвэрч енгэнэтэл уйлав. Олон хоног битүү бөглөрч явсан нь тайларч байгаа бололтой. Жаал уйлж аваад нэг их уртаар санаа алдаж
- Охин минь одоо яахав дээ. Чи бид хоёр гэж ийм л үйлтэй улс юм байлгүй дээ. Миний охин сэтгэлээ чангахан барьж яваарай гээд
- Миний охин хэд хоногоос сургуульдаа очихгүй бол болохгүй байхдаа гэхэд
- Би явахгүй ээ ааваа
- Юу гэсэн үг вэ миний охин
- Яахав дээ би явахгүй. Тэгээд ч одоо мал төллөж байна. Та ганцаараа барахгүй биз
- Тэр мал яахав дээ. Би дийлэхгүй бол нэгдэл нь буцаагаад л авна биз
- Би одоо танаас холдохгүй ээ. Тэгээд ч би шийдчихсэн. Та битгий намайг явуулалдаа. Одоо Данигайд ганц охин нь үлдсэн тул түүнийхээ үгээр л байхаас өөр юм аав нь бодсонгүй ээ.
Ингээд ар гэрийн гачигдлаар гэсэн шалтгаанаар Хандаа сургуулиа орхилоо. Хаашаа ч харсан ээж нь харагдаад. Унтаж байсан орноос нь, өмсөж байсан дээлнээс нь, зүүж байсан алчуурнаас нь ээж нь үнэртээд болох биш. Нэг өдөр ээжийнхээ юмыг янзлан суутал нэг жижигхэн боодолтой зүйл дэрнийх нь доод талын гудсан доороос гарч ирсэнийг задлан үзтэл Хандаагийн багадаа дуртай байсан модтой чихэрийг нандигнан боосон байлаа. Бодвол ээж нь түүнд хадгалж байсан бололтой. Хамгийн сүүлд өвлийн амралтаар ирээд ээжтэйгээ унтаж байхдаа хэлж байснаа санаж тэр өдөржингөө юухан чиг хийсэн уйлсаар өнжив.


Мал төллөөд тэр хоёрт гуниж суух зав өгсөнгүй. Ээжийнхээ амийг авч одсон тэр цөмөрхий пүнзийг тэр чигт нь орхимоор байсан ч аргагүй төл багтахгүй болох үед аавдаа хэлж байж янзлуулав. Должингийн эрсэдсэн сургаар отроос ирсэн Дарьзав эргэж явсангүй. Учир нь Данигай хүн хүч муу, туслах хүн хэрэгтэй гэж дарга даамалд учирлан түүнийг айл өвөлжиж байгаа учир Дарьзавыг авч үлдэн түүний оронд өөр хүн явуулах санал тавихад уй гашуу зэрэгцсэн энэ үед олон юм ярилгүй зөвшөөрөв. Дарьзавын яах гэж энд үлдэснийг түүнээс өөр хүн мэдэхгүй. Гэхдээ түүний тус дэм энэ хотонд хэрэгтэй байсан уу гэвэл үнэхээр хэрэгтэй байсан. Юм л бол айл хэсэж хар ус гударчих санаатай байдаг Дарьзав энэ хавраас эхлэн юу болов гэмээр хүн шиг болж айл хүний сэтгэлээр Данигай Хандаа хоёрт туслана. Нурж эвдэрсэн байтугай зүгээр байгаа хашаа саравчийг ч бэхэлж байгаа харагдана. Энэ ч бас нэг талаасаа зөв юм. Зүгээр гэж бодож байсан пүнз нураад л талийгачийг аваад явчихсан учир ер буруу зүйл биш нь хэнд ч ойлгомжтой.
Өдөр хоног өнгөрөх тусам Хандаагийн гэдэс томрохыг хамгийн түрүүнд Дарьзавын эх Норжоо хөгшин анзаарснаар хүүдээ нэг орой
- Энэ Хандаа охин хөл хүндтэй л болов уу даа гэхэд Дарьзав
- За юу гэж. Арай үгүй байлгүй
- Харсаар байтал гэдэс улам л томорч байна зайлуул. Зуны эхэн сараас хэтрэхгүй дэгээ. Хонь хурга гэж гүйсээр энэ муу охин бүр тамирдах нь дээ. Эцэг нь мэдэж байдаг юм болов уу. Хэлэх юмсан. Эрчүүд та нар ч дээ хэлэхээс нааш сэхээрч анзаарахгүй дэгээ. Их тамирдвал ч хэцүү шүү. Ээ дээ хоёр яс сална гэдэг ч тийм амар эд биш дээ гэлээ
“Нээрээ бэлхүүсээрээ жаахан бүдүүвтэр харагдаад байдаг юм. Жирэмсэн юм байж л дээ. Хэнийхээ хүүхдийг тээж явдаг юм бол. Хаваржин урд хойно нь гарсаны хэрэг гарсангүй дээ” гэж бодохоор Дарьзавын хамаг л хүсэл нь унтарчих шиг болон шалхайна.
Охиныхоо бие давхарыг Дарьзаваас сонссон Данигай хэд хоног дуугүй явсанаа сая л ухаан орсон мэт цай чанаж зогсоо охиноо хараад
- Миний охин давхар биетэй болжээ дээ гэж нилээн болгоомжтой хэллээ. Нэг л өдөр ийм үг сонсоно доо гэж бодож байсан Хандаа
- Тиймээ ааваа гээд дуу нь цаашлан, доош харан бяцхан бор гараараа оролдон байснаа чимээгүйхэн шуухитнан уйлах сонсогдов. Хөөрхий охин үүнийгээ мэдсэн цагаасаа энэ өдрийг хүртэл нууж, хэзээ нэгэн цагт мэдэгдэн газар доор ортлоо загнуулна гэж айж бэмбэгнэн зургаа долоон сарыг өнгөрөөхдөө түүний жижигхэн бор зүрх яасан их шаналаа бол. Дээрээс нь эхийгээ алдсан энэ амьтан биендээ ахадсан зовлонг, өөртөө баймгүй тэвчээрээр даван туулах гэж яваа охин үр.
Эцэг хүн гэдэг хатуу ширүүн юм шиг хэрнээ яг цагаа тулаад ирэхээр үр хүүхдийнхээ ийм асуудалд эмэгтэй хүнээс ч уяхан байдаг байж мэднэ. Ялангуяа Данигайн хувьд эхнэр нь бурхан болчихсон, төрсөн ганц охин нь тул аядуу байхаас аргагүй.
Жаал бодлогоширон сууснаа аав нь
- За яахав дээ миний охин. Хүүхэд гаргана гэдэг чинь бүсгүй хүний тавилан юм шүү дээ. Хүнд хүн илүүдэдгүй юм миний хүү. Миний охин нэг мундаг хүү гаргаж аавыгаа өвөө болгох нь л дээ. Одоо уйлаад яахав алив нааш ир гэж хошуугаа цорвойлгоход аавыгаа ийм сайхан ууч сэтгэлээр хандах юм чинээ санаагүй явсан Хандаа аавруугаа дөхөхдөө бүр жаахан хүүхэд шиг хоёр гараараа нүдээ даран эхэр татан уйлах нь түүний сэтгэлдээ хэр их тарчилсаны гэрч. Охиноо жаал тайвшируулаад
- Миний охин энэ хүүхэд чухам хэн гэдэг хүний хүүхэд юм бол? гэхэд Хандаа яг энэ мөчийг маш олон удаа бодсон байсан ч аавыгаа ийм сайхан байсны хариуд эгээтэй л хэлчихсэнгүй. Сугарын хүүхэд гэж нэгэнт л хэлж болохгүй юм чинь сураг ажиг гаргаж чадахгүй л хүний хүүхэд гэхгүй бол болохгүй.
- Намар манай сургууль дээр хотоос урлагийн бригадынхан ирж үдэшлэг зохиосон юмаа. Тэгээд л . . . гээд өвөлжин бодож олсоноо хэллээ. Аав нь ч явцгүй боллоо гэдгийг мэдэв бололтой цааш нь нэг их юм асуусангүй. Эцэг охин хоёрын яриа үүгээр өндөрлөв. Аавдаа худлаа хэлсэндээ Хандаа охин гэмшсээр . . .
Ганц бараан морьтой хүн хаваржааны баруун хойд толгой дээр гарч ийш тийш дуран тавин сууна. Энэ хүн бол Дарьзав. Өөрийгөө нилээн сүйхээтэй, юмны наад цаадахыг олчихдог сүрхий нэгэн гэж боддог ч цаад үйлс нь нэг л буруу яваад байгаа нэгэн. Дарьзав ойр хавийнхаа уул толгодыг дурандан байснаа хотруугаа дурангаа гүйлгэлээ. Өөрийнх нь гэрээс хүн орж гарах юм алга. Харин Данигайн гэрээс одоо мэдэгдэхүйц том гэдэстэй болсон Хандаа орж гарч юухан хээхэн хийж явна. Уг нь Дарьзав Хандааг сургууль соёл гэхгүй эндээ үлдэхээр нь хүн хар хүрээгүй цэцэг цэрвүү шиг хүүхэнтэй болох санаа өвөрлөн отортоо ч явалгүй арга саам хэрэглэн үлдсэнсэн. Юм санаснаар болоод байтал өнөөх нь бүр жирэмсэн болчихсон байдаг. Уг нь Хандаатай холбогдчихвол Дурдан Данигайн хөрөнгө хүссэн хүсээгүй өөрөө урсаад ороод ирнэ. Хэрвээ тэгвэл би үйлээ үзээд л ганц нэг юм илүү гардаг гээд отор туувар гээд яваад байх шаардлага ерөөс үгүй болно гэсэн үг. Гэтэл охин нь жирэмсэн. Тэр жаахан таагүй. Гэхдээ өдий болтол орооцолдож явсан хүүхнүүд нь дандаа л нөхөртэй эсвэл салж хагацсан, жил дараалсан хүүхэдтэй эсвэл бүүр хэн хүний дэвсгэр болчихсон юмнууд л байсан. Тэр болгонд би нэг их цэрвээд байл уу. Үгүй. Харин ч Хандаа тэдний хажууд залуухан, царайлаг, ажилтай, аав нь бас юмтай. Өөр булаацалдаад байх ах дүүс байхгүй. Ганц хүүхэд яахав дээ. Ямар л гай болов гэж. Харин ч хонь маланд гүйж байхад ээждээ ханьтай биз. Залуу хүүхэн хүүхдээ гаргаад л тэнхэрчихвэл живхийгээд л ирнэ. Харин ч бүр аатай болж мэдэх юм гэж бодсоноо уруулаа шилэмдэв. Эр хүн зорьсондоо. Одоо би ухаан зарж амьдрах насан дээрээ байна. Энэ голынхон намайг ногоон Дарьзав гээд нэг л ёозгүй байдаг юм. Дурдангийн хөрөнгийг гартаа хийчихсэн байхад та нар надтай дуртай дургүй л налигнацгааж таарна. Харин яаж Хандаа охиноо өөрийн болгож өвөртөө хийж авна даа. Нас жаахан зөрөөд цэрвээд байх юм. Нэг л өөрийн болгочихсон байхад Дурдан дургүйлхээд хаа холдов гэж. Харин ч эцэггүй хүүхэд гаргаж байгаа охиныг нь тоож байхад.
- Хамгийн гол нь Хандаа . . . Хандаа . . . гэж амандаа үглэн алс хэтийг бодон тамхилна.
Тэрнээс хойш Хандааг жирэмсэн гээд Дарьзав жийрхсэнгүй. Харин ч бүр урдуур хойгуур нь гүйж мал ахуйд нь туслана. Ээжийгээ гүйлгэж хаа нэг шөл хийлгэж өгүүлнэ. Хөдөөний ажил барагдах биш бүхий л ажилд Дарьзав ёстой нэг зай завсаргүй гүйх болов. Бие хаа зовиуртай үед ингэж сэтгэл гарган гүйх Дарьзавыг тэгтлээ нэг их ойшоохгүй ч гэсэн яах аргагүй туслаад байгаа хүнийг хажиглаад байж чадахгүй байлаа.
Ер нь ямар ч хүнийг зовлон тойроод ирэхийн цагт уярдаг бололтой. Хандаагийн хувьд түүнд тохиолдсон болгон ихэдсэн үү л болохоос багадаагүй зовлон. Хайрт ээж нь хорвоогоос халилаа. Өөрөө залуу насны аагаар хайрын амтанд мансуурч ганц алхам хийсэн нь алдаа болон хувирч, хүүхэд насыг нь бараг алгасуулан эх хүний хувь заяанд хөтлөн оруулах гэж байдаг. Хайрлаж дурласан хүн нь алдаж эндэн холын хол явчихсан. Тэр нь зүгээр ч нэг газар биш хүн бүхний сэтгэл жихүүцүүлсэн хүйтэн нэртэй газар. Дээр нь хайрт хүн нь өөрийгөө март гэсэн аястай ганц захидалаас өөр сураг ажиг байхгүй. Ядаад ийм үед яасан ийсэн гээд асууж сурсан бол хүний сэтгэл гэдэг юуханд ч гэсэн уяран хайлдаг нэгэн бодлын хариугүй эд. Даана ч тийм юм Хандаад өдий болтол алга. Тэгээд ч мал төллөх үе таарч хаврын хүйтэнд энгэрээ усан шалханаг болтол нойтон төл тэвэрч үүр шөнөөр хотон дотор эргэнэ гэдэг давхар биетэй өдий насны жаахан амьтанд байтугай нас бие гүйцсэн хүнд ч айхавтар хүнд ачаа. Муу эцэг нь ч гэсэн өдөржин хонь дагаж, шөнөдөө бас л хүч сэлбэн нойр хоолыг умартан зүтгэнэ.
Нэгдлийн төллөх суурь хонь гэдэг тийм амар хоол биш ээ. Энэ үед Дарьзав харин ч хаа очиж аавтай нь ганц нэг ээлжилж, хашаа саравч, өвс уснаас авхуулаад чадах болгон дээрээ тусалж байлаа. Хөгшин эх нь хааяа орж ирж цай буцалгаад тавьчихсан байх энэ тэр бол үнэхээр том тус. Энэ бүхний хариуд хялалзаад цэвхэлзээд байж яаж болохов.
Хандаагийн хөдөлгөөн удааширч, юу юуханд ч түүртэх болсон нь тун дөхөж байгаа бололтой. Тэрээр нэг өдөр хотныхоо аман дээр гэдсээ урагш нь цондойлгон, хоёр гараараа нуруугаа түшин хонио гилж яваа Дарьзавыг харж зогсохдоо “Энэ хүн өвөлжин хаваржин аав бид хоёрт тусаллаа. Муу ээж минь амьд сэрүүндээ энэ хүнд жигтэйхэн дургүй байж билээ. Ер нь ч энэ нутгийнхан ам сайтай биш. Согтуу толгойлсон ногоон Дарьзав холионы үүр олигтой хүн биш гээд л . . . Гэтэл одоогор надад муу хийсэн юм алга. Харин ч тус дэмтэй байсаар хонь маань ч хургалж дуусах дөхлөө. Энэ хүн уг нь нэгдлийн адуутай л баймаар. Нээрээ яагаад тэрэндээ явдаггүй юм бол. Жирэмсэн гэдсээ чирсэн намайг хараад байна гэж баймгүй л юмдаа. Анх харахад хүйтэвтэр л хүн байсан. Одоо ч өдөр болгон бие биенээ харсаар тэр зэрэг нь ч анзаарагдахаа больж дээ” гэж боджээ зогстол Дарьзав буцаж ирээд
- Орохгүй яагаа вэ? Наад хашаа хороогий чинь би янзламз. Ээж аяга цай буцалгаж суугаа байх. Орж цай уу гэсээр хотонд орж ирэв. Хандаа ирсэнээсээ хойш сая л түүнийг харж байгаа юм шиг дуугайхан харж зогсоно.
Өөвгөр сөөвгөр шар сахалтай, хичнээн шингэн шар царайтай ч хаврын хавсраганд нилээн түлэгдсэн бололтой. Дотор цамцных нь зах нь хир даг болчихсон, дээл нь сугаараа ханзарчихаж. “Нээрээ нүд нь нилээн ногоовтор юм гээч. Ямар сонин юм бэ ийм нүд байдаг. Өөрөөс нь олон ах ч гэсэн залуу хүний эрч хүч байнаа бас” гэж бодон гөлөрч зогссон Хандаагийн өмнө ирсэн Дарьзав инээмсэглэн үсийг нь хойш нь илсэнээ
- Юугаа бодоод зогсчихсон бэ? Хүүе гэж цочоох аяс үзүүлэхэд гэнэт ухаан орсон мэт Хандаа инээмсэглэв. Тэд үнэхээр хэн хэн нь ядарчээ. Ажилд нухлуулан алийг гэх завгүй явсан улс бие биенийгээ ингэж ажиж харах нь их л сонин ажээ. Хандаа гэнэт
- Аан за тэгье ээ тэгье гэснээ
- Ингэхэд та юу гэсэн бэ? гэлээ
- Орж цайгаа уу би үүнийг чинь янзламз гэж байна гэхэд
- Аан за за. Баярлалаа. Би гайгүй дээ гэлээ. Энэ ирсэнээсээ хойш Дарьзавд сэтгэлээсээ хэлсэн бараг анхны үг байх. Урд бол өөрийн мэдрэлгүй л ярианд нь тохируулан хариулсан төдий болох агаад нэг их баярлалаа энэ тэр гэснээ санахгүй. Үнэндээ бол хагацал зовлон, сургууль соёл, Сугарын тухай бодол гээд Дарьзавт орон зай байгаагүй юм. Гэтэл жаахан ч гэсэн орон зай гарсаныг мэдсэн мэт Дарьзав хот хороог идэвхийлэн цэвэрлэнэ.
- Та чинь нэгдлийн адуутай байгаагүй билүү?
- Өө тэр яахав оторт яваа. Миний оронд Солгой Нацаг очсон. Ер нь ч тэгээд олон жил отор, туувар гэсээр бие ч гүйцэхгүй шинжтэй гэхэд
- Аргагүй дээ. Энэ жилээс суурин мал авбал яасын?
- Харин тийм, бодоод л байна. Ээж маань ч нас өндөр боллоо. Хажууд нь байж байхгүй бол . . . гээд яриа нь удааширхад Хандаа ээжийгээ санав бололтой ихэд санаа алдав. Дарьзав энэ завшааныг ашиглан мөрөөр нь тэвэрч
- За за ор ор. Бүр даарчихлаа. Наад биеэ жаахан бодож байхгүй бол одоо ч ер нь дөхөж байгаа байх шүү гэснээ
- Аав чинь ч гэсэн харшиж гүйцэж байгаа байх. Би маргааш нэг ээлжинд нь явдаг юм билүү гэснээ дахиад л
- За ор ор гээд цааш эргэв. “Энэ хүн ингэж байхад би нэг удаа тус боллуу. Ядаад ганц цамцыг нь үрээд өглүү, нэг онгорхойг нь цойлдож өгөөгүй би ч мөн хүн юмдаа” гэж санасаар Хандааг гэртээ ороход Норжоо эмгэн
- Ишш! бүр осгоцорлоо. Наад дээлээ хөнгөл, цай уу гээд Хандаагийн гэдсийг харж
- Одоо охин минь анзаарагтай байхгүй бол тун дөхсөн харагдана шүү. Залуу байхад яаж байгаагаа ч мэдэхгүй явсаар тулгачихдаг гэмтэй. Ээ дээ мэдээтэй л байгаарай гээд
- За за би гэрээдээ очихгүй бол бас гал алдаж мэднэ гээд маажигнан гарлаа. Норжоо хөгшин энэ хоёр гэрийг эзэнтэй, эзэнгүй үед гал алдуулчихгүй гэж хэрэндээ бас ажилтай яваа хүн.
Ер яагаад байгаа нь мэдэгдэхгүй олон таван үггүй Хандаа өнөөдөр арай өөр байдлаар ихэд нааштай ярилцах шиг санагдан, бас ч гэж өөрийнх нь зүтгэл хоосонгүй болж магадгүй шинжтэй болоод ирэхэд Дарьзав хэрэндээ урамшина. Төдөлгүй Дарьзав гэрт орж ирэн
- Ий титгий! гэж энэ нар чинь ёлтойгоод гайгүй л байх шиг хэрнээ жиндүүлж байна шүү гэхэд
- Тэгнээ тэгнэ. Та цай уу гэж хийж өгөөд
- Та наад дээлээ надад нэг өгчихвөл би нэг умайлгаад өгөхсөн. Хэдэн цамцаа ч гэсэн аваад ирвэл маргаашнаас би аавын жаал жуул юм угаах санаатай. Тэгвэл цуг базаад тавьчихъя.
- Аан за тэгье ээ, тэгье гэснээ жаахан санаа зовов бололтой
- Би ч ганц бие, дээр нь жаахан арчаа муухан л амьтандаа. Ээж маань нүд нь юм үзэхээ байсан ч гэсэн хааяа нэг онгорхой цоорхойг умайлгаад л байдаг юм гэлээ. Дарьзавын дотор нэг юм улам бүр тодроод байх шиг санагдана.
Ер нь хүн дотроо бугшин байгаа бодлоо хүнд уудлан ярих нь нэг хэсэгтээ дотор уужирч сэтгэл цэлмэдэг. Түүнээ дагаад бас ч гэж баяр хөөр булиглах нь хөгшин залуу гэлтгүй хүний зан. Тэр өдөр Хандаагийн битүү сэтгэл жаахан ч гэсэн онгойж, орой аавыгаа ирэхэд нь сайхан цай чанаад, үүцний махнаасаа оруулан битүү хоол хийж. Дарьзав Норжоо гуай хоёрыг ч оруулав. Хаврын цагт ийм хоол гэдэг чухам эм л гэсэн үг. Хандаа чухам юу болсон юм мэдэхгүй одоо нэгэнт өөрийн мэдлийн болсон авдрын хөндийгөөс литрийн цагаан савтай монгол архи гаргаж ирэв. Бодвол ээж нь л цааш нь далд хийсэн бололтой. Түүнийгээ халааж хоёр эрийн дунд тавиад
- Мал маань ч бараг төллөж барлаа. Өнөө шөнөдөө гайгүй биз. Та хоёр наадахаа хүртчихээд унтана биз гээд аавынхаа баярлаж байгааг харж “Ээжээсээ хойш аавыгаа ч анзаарч харсангүй дээ. Царай нь хөхрөөд их л ядарч байгаа байхдаа” хэмээн бодож сууснаа
- Би ерөөсөө хэвтлээ. Өдөр жаахан ядарсан бололтой гэхэд аав нь
- Тэгдээ охин минь гэснээ
- Энэ муу охин ч бүр сунаж гүйцлээ гээд нэрмэлээ аягалж
- Норжоо гуай та нэг . . .
- Өө юүхэв юүхэв. Би энэ гурван буузаа л аялуулах минь. Та хоёр наадахаа хүртчихээд хэвтэх байлгүй. Ээж нь ч ингэсгээд хариад хэвтэж байя гэж Дарьзавт хэлэв. Дарьзав
- Хаа очиж төлийн хорогдол гайгүй шүү тэ гэхэд
- Эрвийх дэрвийхээрээ хөдөлсний хүчинд ч гайгүй ээ. Чи ч их дэм боллоо гэх тэр хоёрын яриаг сонсож хэвтсэн Хандаагийн хэвлий дэх хүүхэд аажуухан доош жийж байгаа нь мэрэгдэхэд эх хүний хязгааргүй их хайр ингэж л илэрдэг болов уу гэмээр мишээлийг царайндаа тодруулж халуун гараараа гэдсэн дээрээ тавин хэвтэж байснаа ядарсандаа болоод нам унтлаа.
Нэг мэдсэн чинь өглөө болчихож, аав нь гараад явчихсан. Норжоо хөгшин галыг нь ухаж сууна.
- Хүүе би яасан их унтаа вэ гээд босох гэтэл бие нь улам их хүндэрчээ. Гэсэн ч хүчээ шавхан бослоо. Түүнийг ажиж суусан Норжоо
- Хүүхээ чи зүгээр биз?
- Гайгүй л шиг байна. Гэхдээ хамаг бие санаан зоргоор хөдлөхгүй юм. Хөшөөд л . .
- Ер нь их л дөхөж дээ. Дарьзавыг давхиулах уу?
- Арай болоогүй байлгүй дээ гэхэд
- Ишш! чи юугаа мэдэхэв дээ. Алив нааш ир гэж гаднаас нь дарж үзсэнээ
- Ээ мэдэхгүй эртхэн эмнэлэг бараадсан нь дээр байхаа гэж хаширлана
- Тийм болчихсон байна гэж үү? Надад юм мэдэгдэхгүй л байна даа
- Чи мэдэхгүй байгаа юмаа. Анхны төрөлт тэгээд байдаг талтай. Аягүй бол оройноос өвдөж эхэлж мэднэ гээд гадуур юм хийж явсан Данигайд
- Энэ охин ер нь тулчихсан харагдаад байна. Чи авч сумын эмнэлэг бараадуулсан дээр байхаа. Өнөөдөр Дарьзав хэлсэндээ хүрч хонинд явж Данигай гэр зуур байж таараад Норжоо хөгшиний үгэнд орж охиноо аван сум явсан нь онолоо.
Замын явдалаас болсон уу, угаас дөхчихсөн байсан уу Хандаа эмнэлэгт очоод бараг нэг хонолгүй төрлөө.
Өдий наслахдаа юу эсийг үзэхэв дээ хашир эмгэний зөв байж таарав. Уг нь залуудаа Норжоо эмгэн чинь яарсан сандарсан үед хүүхэд ганц нэгийг боож авч л байсан юм. Тиймдээ ч мэдсэн байж мэдэх. Сүүлдээ хууль дүрэм хатуураад, өөрөө ч баахан зүрх үхээд байх болсон юм. Данигай охиноо энх тунх төрсөнд санаа нь амарч, суманд айлаар ганц унтаад гэрээдээ явав. Дарьзав түүнтэй зөрөн ирж хоол унд, цай шөл гээд ёстой авгай нь төрчихсөн юм аятай давхиж байв.
- Ногоон Дарьзав чинь Данигайн охинтой суучихсан гэнэ
- Тэдний охин чинь арай болоогүй шиг билээ
- Тэр ч бүү хэл хүүхэд нь гараад цаад ногоон чинь сумаар нэг давхиад байгаа сурагтай
- Хэдий завандаа Дарьзавын хүүхэд гарав гэж
- Аа мэдэхгүй тэр охин эцэггүй хүүхэд гаргаа болов уу даа
- Дарьзав цаагуураа бодолтой доо. Зүгээр ч нэг эцэггүй хүүхдийн эцэг болох гээд гүйгээд байхгүй л байх
- Бие өвдлөө гээд оторт явагүй сурагтай гэсэн яриа сумаар нэг хаврын шороон шуургатай холилдон тархана.
Хаа очиж элдэв зовлонгүй хоёр яс салж эх үр хоёр эмнэлэгээс гарах болов. Хандааг хүүтэй нь эмнэлэгээс Дарьзав гаргаж авав. Хаврын урь орж байгаа ч гэсэн тэр үстэй том дээл өмсжээ. Хүүг эх барьж авсан сумын эмч Нансалмаа гэж махлаг дуу бор авгай
- За ингээд хүүгээ сайн харж хандаж байгаарай. Хүйнд нь бохир оруулав. Өдөрт үүгээр цэвэрлэж бай гэж нэгэн бодис өгөөд дахин дахин захисаар эмнэлэгээс гаргав. Үстэй дээл нэвсийтэл өмссөн Дарьзавыг Хандаа жаахан шоолонгуй харж
- Аав яагаад ирээгүй юм?
- Чамайг гарна гээд гэр орноо янзалж байгаа. Тэгээд би ирлээ.

- Юун айхтар үстэй дээл өмсөөв?
- Яахав наад хүүг чинь өвөтрлөх гэж. Замд салхинд цохиулж мэднэ. Уг нь эндхийн машиныг гуйсан чинь ажилтай гэнэ. Мотоцикль гэхээр хэтэрхий ил задгай салхинд чамайг дэмий болов уу гэж санаад тэгээд морь тэрэг хөллөөд ирлээ. Одоо яарах юу байхав. Гурвуулаа гэлдэрчээ яваад харчихъя гэж хүүгийн өлгийг сөхөн харж байснаа, үрчгэр улаан нүүрийг нь үнсэхэд хүү мурчигнана. Дарьзав түүнийг өнөө том дээлэндээ өвөртөлчихөв. Тэгтэл Хандаа
- Хүүе ээ аягүй бол амьсгаа авч чадахгүй ч юм билүү, больсон нь дээр байхаа гэхэд - Нээрээ тэгвэл баларваа гэснээ хүүг өврөөсөө гаргаж
- Чи ерөөсөө тэргэн дээрээ эхлээд гар гэж түүнд туслаад хүүг Хандаад тэврүүлэн нөгөө том дээлээ тайлан хоёуланг давхар хучиж өглөө. Ингэхдээ тэр тэрэг тойрон сандчин гүйнэ.
Ингэж гүйх нь хэн нэгэнд Дарьзав гэж энэ хүн санасандаа хүрэх гэж сарвайж яваа амьтан шиг харагдаж болох юм. Гэвч түүний сэтгэлд нь хайр гээч юм үүсэж голын мөсийг хаврын урь орж хайлмагтуулан зөөллөж, цөнгөө түрэх мэт түүний сэтгэлийн толбоноос жаахан ч болов хэлтлэн урсгаж байгааг энэ хоёрын хэн хэн нь мэдээгүй байхаа. Хүүгээ тэврэн сууж байхдаа Хандаа бүх амьдралынхаа турш энэ хүний амьдралын тэргэн дээр суух юм чинээ бодоогүй байх. Тэднийг эмнэлэгээс хөдлөхөд замд таарах ганц нэг хүний дэргэдүүр Дарьзав хэзээ язааны авгай хүүхэдтэйгээ яваа хүн шиг ихэд нүүр бардам явах ажээ.
Цас хэдийнээ хайлчихсан ч түүний чийгээр хангай дэлхий өнгөө засаж, сайхан цагийн түрүүч тул мал сүрэг цаанаа нэг тавтай. Айлууд мөдхөн зусландаа гарч өвөл хаваржин бөртөгнөсөн малчидын нуруу тэнийдэг цаг мөдхөн ирнэ. Тэртээ тэнгэрийн хаяанаас нүүдлийн шувуудын сүүлч хоцрох шахам яваадаа сандчих мэт яаруухан дэвж явах шиг. Морь тэрэг явсаар Харганатын хөндийг өгсөж эхэллээ. Одоогоор айлууд зусландаа гараагүй тул хүүхдийн дуу, малын хөлөөр зунжин шуугиж байдаг Харганатын хөндий одоохондоо эзгүйхэн, эль хульхан. Гэхдээ цаг нь наашилж байгаа болохоор тийм ч гунигтай биш. Тэртээ голын тохойд өнөө ганц хайлаас өнөө маргаашгүй гөлөглөх гэж байгаа тул бэлцгэр бэлцгэр хүрэн толгойд мөчирсийн үзүүрт бөнжигнөнө. Түүнийг харж Хандаа гүнээ санаа алдан хүүгээ улам чанга тэвэрлээ. Хайр энхрийлэл, халуун дулаан тэврэлт, салж хагацашгүй хайрын шивнээ одоо аль тэртээ холын хол одсон мэт Хандаад бодогдоно. Уг нь ердөө арваадхан сарын өмнө энэ модны доор хүсэж, мөрөөдөж, зөгнөж, хайлан уяарч, хачин ихээр жаргаж байгаагүй билүү. Тэр үеийн Хандаа охиныг амьдралын хуй салхи өөрийн өршөөл энэрэлгүй эргүүлгэндээ нэгэнт татан оруулсан ажээ. Одоо тэрээр энэ модоо өөрийнх мэт харж чадахаа больсон шиг санагдана. Магадгүй модны доор Хандаа охин нүдэндээ доголон нулимстай зогсож, түүний хажуугаар хүүхдээ тэвэрсэн Хандаа эгч тэр Хандааг өрөвдсөн харцаар харан өнгөрч яваа ч юм билүү. Түүнийг нь мэдсэн мэт ганц хайлаас гунигтайхан сүглийж, тэрэгний морины явдалын хэмнэлээр Хандаагаас холдсоор . . .
Ийнхүү хааяадаа дуугаа хурааж, хааяадаа гангар гунгар гэсээр гэртээ ирцгээлээ.
Хаврын өнгө засрахдаа хурдан. Хэдхэн хоногийн өмнө эмнэлэгт явж байснаас шал өөр болжээ. Тэд гэртээ ирж шинэ хүнээ хэнтэй адилхан болохыг ярилцана. Энэ үед Хандаад халуухан байлаа. Тэрээр дотроо Сугарыг бодон харах боловч хэтэрхий жижигхэн улаан амьтан одоохондоо чухам хэнтэй адилхан нь үл мэдэгдэнэ. Аав нь
- Муухай амьтан одоохондоо яаж мэдэгдэхэв дээ. Жаахан борогшоод ирэхээрээ хүн дүрсээ олох байлгүй. Тэр үед нь л харахаас гээд үнсэнэ. Түүний дотроо юу бодож байгаа нь илт. Нэр өгөх талаар яриа эхлэхэд Хандаа
- Ааваа би Дугар гэж нэр өгмөөр байна гэхэд гэрт байгсад нэг хэсэг гайхсанаа юм хэлсэнгүй. Аав нь
- Дугар . . . гэж амандаа сунжруулан хэлж үзсэнээ
- Үгүй яахав ээ сайхан л нэр байна. Бяртай л хүний нэр шиг сонсогдоод байна гээд Данигай хүүг авч баруун чихэнд Дугар Дугар Дугар гэж гурвантаа шивнэвээ.
Бие нь хөнгөрсөн Хандаа ёстой залуу насны аагаар хурдан тэнхэрч байлаа. Түүнээ дагаад сэтгэл санаа нь ч гэсэн илаарших маягтай. Хамгийн хүнд хэцүү бүхэн ард хоцорсон мэт түүнд санагдана. Удахгүй зусланд гарах цаг болцгоож Дугар хүү овоо бойрогшин хэдэн сартай болсон үе.
Данигайн эзгүйд нэг орой Дарьзав зоригоо чангалсан аястай жаахан үнэртүүлсэн орж ирээд хэсэг сууж байснаа
- За Хандаа минь би чамтай нэг юм ярих гэж орж ирлээ. Чи бид хоёр насны хувьд зөрөөтэй нь үнэн. Гэхдээ энэ толгой мөрөн дээр байсан цагт би чамайг хайрлаад халамжлаад явж чадна. Дугар миний хүүхэд биш ч гэсэн би өөрийнхөө төрсөн үр мэт санаж хүний дайтай хүн болгож дөнгөнө. Би өдий болтол чамайг гачлан зовлонгоор чинь далимдуулан элдвээр оролдоогүй. Гомдоочих юм болов уу гэж санасаар өдий хүрлээ. Ер нь тэгээд шулуухан хэлэхэд нэг гэрт орвол яасан юм бэ л гэж хэлэх гэсэн юм. Би чамайг надад хайргүйг мэднэ л дээ. Гэхдээ бид хоёр бие биендээ ээнэгшин дасах хугацаа хангалттай байна. Танай аав ч тэр, манай ээж ч тэр, бие биенээ мэдэх нэг дорын улс. Одоо тэд нас ахиад хүний тус нэмэр хайх цаг нь болжээ. Хэдүүлээ бөөндөө шүү амьдарцгаавал яасан юм бэ л гэх гэсэн юм. Би чамайг одоо хариугаа хэл энээ тэрээ гэж шахахгүй ээ. Бодож байгаад болно биз дээ гэж өөрөө ч нилээн юм бодоо болов уу гэмээр эрсхэн хэллээ.
Энэ бүхэн Хандаад хэтэрхий шулуухан байсан хэдий ч түүний амьдрал ч гэсэн нэг их олон сонголтгүйгээр өдий хүрчээ. Тэгээд ч хэцүү хүнд үед бие болон сэтгэл санаагаар тусалж байсны дээр саяын хэлсэн үг сэтгэлийн утсыг хөндөж чадсан уу ямартай ч гэсэн түүнийг цаашаа гэж чадаагүй юм даа. . .
Тэрнээс хойш Хандаагийн нөлөө байсан уу амьдралын гэгээн тал давамгайлсан уу Дарьзав гэдэг хүн урдахтайгаа зүйрлэмгүй өөр болсон юм. Хандаагаас дахин нэг охин төрсөн нь мэдээж Дарьзавын охин. Хандаа нэг үеээ бодвол айлын эхнэр хоёр хүүхдийн эх, хөдөөний амьдралын хэв маягаар гадуур дотуур явах ч завгүй жирийн нэгэн бүсгүй боллоо. Одоо түүнд анхны хайр, түүний эзэн Сугар нь хүртэл зүүрмэглэж хоцорсон эртний түүх мэт болж сэтгэлийн шарх нь цагийн аясаар аньж байлаа. Хаа нэг наадам баяр ёслолоор багын найз Чимгээтэйгээ таарав ч тэр болгон тухтай ярьж суух зав үл олдоно. Дорж Чимгээ хоёр жинхэнэ хайр сэтгэлээр суусан хоёр. Гэсэн хэдий ч тэд хүүхэдтэй болоогүй л байлаа. Тэдний хажууд Хандаа хэдийгээр өөрийн хайр сэтгэлтэй хүнтэй нийлээгүй ч Дарьзавын хэлдгээр нэг үеэ бодвол овоо дасаж, хүүхдүүдээ асарсан жирийн нэгэн эмэгтэй болсон юм даа . . . Дугар яриагаа ийнхүү төгсгөв.
Сугар нилээн бодол болон байснаа
- Чи тэгээд төрсөн эцгээ ерөөсөө хараагүй юү? гэж бараг өөрөө мэдэх юмаа асуулаа
- Өө тийм. Би нэг удаа харсан байдаг юм. Гэхдээ одоо би санадаггүй л дээ.
- Чи нэг нохой хорьж өгч байсандаа гэж ээжийг хэлэхээр л тийм ч юм шиг, үгүй ч юм шиг бодогддог юм. Тэгэхэд тэр хүн манайд ирсэн гэсэн. Тэрнээс хойш манай аав яагаад ч юм бол уух идэх болсон. Сүүлд ээж маань
- Бодвол тэр хүнийг чиний эцэг болохыг мэдсэн шиг билээ. Тэрэндээ тэр үү буруу замаар явсан амьдралаа овоо мартагнан гайгүй болж, аж амьдрал хөөж явсанаа орхин хуучин байсан шигээ болж намайг ч мөн олон жил зовоосон доо гэж ярьдаг юм. Тэгээд намайг арав гаран настай байхад согтуу мотоцикльтой явж байгаад л . . . гээд залуу доош харсанаа толгойгоо огцом өргөж
- Гэхдээ надад яагаад ч юм ширүүлж байгаагүй юм шүү хөөрхий. Бодлоор юм бол арай өөр байж болох л байсан мэт гэлээ.
Энэ бүгдийг сонсож явахдаа Сугар өөрийгөө хараахын ихээр харааж, зүхэхийн ихээр зүхэж байлаа. “Би тэр охиныг гайтуулж, сургууль соёлоос нь гаргуулж, цаашдын гэгээн хүслийг нь тасалж. Тэгээд сүүлд нь хөөрхийг арай гэж амьдралтай залгаж сэтгэл санаа нь тэгширч ядаж явахад нь очиж хамаг бүхнийг сэдрээж ханиас нь салгаж дээ янз нь. Гэтэл би Хандаагийн хажууд тэгтэлээ их зовсон хүн гэж үү. Аль тэртээд өнгөрсөн зургаан жил надад тунирхал гоморхолын хөрс л суулгаснаас өөрөөр би зовлон гэдгийг үзээгүй. Би нутгаас гараад бараг чигээрээ шахам явж Шийрэв ахынд ирсэн. Жил хагасын дараа л жолооч болсон. Дараа жил нь ээжийгээ авчирсан. Одоо гурван хүүхэдтэй ийм л нэг амьтан. Би одоо нутгаараа маш олон удаа зам дайран өнгөрдөг ч нэг ч айлаар шагайсангүй. Энэ нутаг, энэ зон олон намайг тэгтэл их гомдоосон гэж үү. Үгүй ээ. Би өөрөө л хүний мөсөөр тааруухандаа тэр биш үү. Тэр ч байтугай байхгүй болчихсон тэр хүнийг хүртэл би сэтгэлдээ ялласаар явсан байх юм. Би иймэрхүү маягтай байж байгаад энэ хорвоогоос явах юм бол үүний маань үйлийн үрийг үр хүүхэд маань л үүрч таарна шүү дээ.
Яг үнэндээ бол тэр хүн миний амьдралаас асар олон юмыг минь булаасан нь үнэн. Хүүхдийн гэнэн сэтгэл, халуун залуу нас, хайр сэтгэлийн минь эзэн, төрсөн үрийг минь хүртэл. Түүний дотроос хамгийн хатуу нь өсөж төрсөн нутагтаа амьдрах эрхийг минь хүртэл эзэмдэн авчээ. Чухамдаа хэн гэдэг хүний хийсэн хэрэг, хэлсэн үгний үйлийн үр над дээр ирж туссан юм болдоо.
Гэтэл хорвоо гэдэг бас хачин юм. Дарьзав надад муу юм хийсэн болохоос Хандаад, миний хүүд муу юм хийгээгүй байж. Явж явж Дарьзав гэдэг тэр хүн хэдий муу нэртэй ч Хандаагийн хувьд надаас хавьгүй дээр нэгэн байсан юм биш үү. Ямар ч байсан түүнд маань надаас илүү амьдрал бэлэглэсэн байх юм даа” гэж бодон явахад Дугар
- Та яасан бэ? Бие чинь зүгээр биз. Бид ч бараг ирчихлээ дээ. Одоо энэ хөтлийг л давчихвал цаад талд нь манай Харганатын хөндий бий. Түүний дуунаар гэнэт ухаан орсон мэт Сугар царайгаа төв болгон хараа сэргээж
- Ээж чинь энэ хөндийдөө л зусдаг уу?
- Тийм. Намайг хот руу сургуульд явдаг болсоноос хойш бүр замын дэргэд шахуу буудаг болсон. Намайг замын машинаар дайгдаад ирж магадгүй. Тэгвэл хол алхуулахгүй гэж тэгдэг гэсэн гэхийг сонсоод Сугарын хоолой сааралтаж, нүдний аяга нь үл ялиг ягааран ус гүйлэгнэж ирсэнээ хоёр сайн амьсгаа аваад гайгүй болов.
Хүнд ачаатай гуч машин уухчин байж зүтгэсээр хөтөл дээр гарч ирлээ.
Зуны халуун ч гэлээ хөтлийн орой дээр сэвэлзүүр салхитай байх тул Сугар машинаа салхи сөрүүлэн зогсоож, хамрыг нь сөхлөө. Гэтэл
- Манайх бараг л тэр мөн дөө гэж гурав дөрвөн саахалтын зайнд байх гэрийг заалаа.
- За тэгвэл “миний хүү” гэх гэснээ арай л чадсангүй хэсэг гацсанаа
- Миний дүү ээждээ дэгдээд харьчих даа гэхэд
- Юү гэж байгаа юм бэ? Та манайхаар орохгүй юм уу. Манай ээж сайхан цайтай шүү. Улсууд магтаад л байдаг юм. Тэгээд сайхан бор еэвэнтэй өрөмтэй холиод идэхэд ч хэрийн хоолноос дээр шүү дээ.
- Бор еэвээн? . . . гэж гайхсан янзтай сунжруулан асуухад
- Тийм бор еэвэн. Би дуртай юм л даа. Тэгээд ээж маань намайг одоогоороо жаахан юм шиг санадаг бололтой бор еэвэнг хаанаасаа ч юм олоод хадгалчихсан байдаг юм. За тэгээд ч яг үнэндээ бол би ч гэсэн горьдоод байдаг юм гэхэд түрүүнээс хойш гунигтай царайлан явсан Сугар цээжиндээ хүг хүг инээж “үгүй мөн ч золигийн ч юмыг нь дуурайх юм даа” гэж бодох зуур сэтгэл нь нэг л сайхан онгойчих шиг уртаар амьсгаа авсанаа
- За яахав ээ миний дүү ах нь дараа явахаараа заавал танайхаар буунаа.
- Заавал шүү. Эр хүн хэлсэндээ биз? гэхэд “хүүхдээрээ ч амьтан болдоо” гэж бодоод
- Хэлсэн дээ, хэлсэн дээ гэж хүнгэнүүллээ.
Дугар үүргэвчээ нуруундаа хаян, овоог нэг тойрчихоод ирж Сугартай гар барин
- Баяртай сайн яваарай гэхэд Сугар түүнийг гарыг том гараараа чангахан атгаж, Дугарын царайг удаан гэгч нь харж зогссоноо духан дээр нь нэг сайн үнэрлэн үнсэхдээ уруул нь үл ялиг чичигнэн байв. Дугар яагаад ч юм нэг их санаа алдсанаа цааш эргэн уруудахад араас нь Сугар
- Чамд нэг охин дүү байдаг гэсэн байхаа? гэхэд яваан дундаа эргэн
- Тийм ээ
- Нэрийг нь хэн гэдэг юм?
- Урансолонго гэдэг юмаа гээд хариу хэлэхийн завдалгүй газрын уруу өөрийн эрхгүй овогнон алхалж, салхинд хэдэн ширхэг үс нь сэрвэгнэн хийссээр яваад өглөө.
“Ай Хандаа минь дээ чи минь амьдралынхаа мөч болгонд намайг дурсаж, надтай хамт байсан тэр үеээ бодсоор байсан юмаа даа. Тэгэхэд би чам шиг байж чадаагүй дээ” Тэрээр тамхиа сорж, удаан гэгч нь уушигласнаа хөх утааг аажуухан савсуулан гаргаснаа цааш нь
“Хэдийгээр хожимдсон ч гэсэн болж өгвөл чи минь намайгаа уучлаарай.
Гэхдээ бид бас ч гэж болоогүй байна. Дараа ирэхдээ Оюунбилэгийгээ хэдэн хүүхэдтэйгээ дагуулан ирж, чамтайгаа танилцуулан нүүр хагаръя даа. Хүүхдүүд маань ч хоорондоо бие биенээ мэдэж аваг. Алсдаа тэд маань холбоотой яваг. Энэ хорвоод бидний ямар явсан нь тэдний буруу биш шүү дээ” гэж Сугар бодон суулаа.
Хүүгийн зүгээс үлээх зөөлөн хонгор салхи түүний сор суусан буурал санчигаар оролдон эрхлэнэ. Зах хязгааргүй мэт үргэлжлэх хөндийг ширтэх онигордуухан хоёр нүднээс уянга ухаарлын болор нулимс хацар даган урсах хэдий ч түүний харцанд хамгийн нандин эрдэнээ олсон хүний баяр баясал гийж, уруул нь үл ялиг чичирхийлэн инээмсэглэнэ. Тэр хэдийгээр энэ нутгаас хэнд ч юм гомдсон гомдол харууслын гашуун үнэнтэй цуг гарсан хэдий ч ямархан хувь заяагаар уул хангай шиг нөмөртэй одоогийн хадам эцэг Шийрэвийг бараадан жолооч болж чадсан юм бол. Тэгээгүй бол энэ хүүтэйгээ энд таараа ч үү, үгүй ч үү. Тэгээгүй бол амьдралын үнэнийг мэдэж, учрыг ойлгохгүй өнгөрөх ч байсан байж болох юм. Бидний л хувь заяа юм байхаа даа. . .
Урт юм шиг хэрнээ богинохон амьдралд хүний хувь заяаны хэлхээ хэд дахин тасарч, хэд дахин битүүрдэг юм бэ дээ бүү мэд.
Нүд алдам их хөндийд тарлантаж цоохортсон харгана зэргэлээн дунд бүрэлзэж, тахиралдаж мухиралдсан нарийхан цэнхэр гол наагуур цаагуур нь тойрч, он оны уртад ядарч тамирдсан мэт мушгиран урсах бөгөөд түүний нэгээхэн тохойд нулимс тоссон мэнгэ аятай ганц мод тэртээ доор сүүмийн харагдана.
Энэ бол Харганатын хөндий, Харганын гол, хайр сэтгэлийн гэгээн түүхийн орь ганц гэрч өнчин хайлаас, Хандаа Сугар хоёрын унасан нутаг, угаасан усаа . . .

Төгсөв. Түмэнбаярын Бум-Эрдэнэ.



- Хуудсыг бүтээсэн хугацаа 0.55 секунд -